Brabant-Collectie

Coppens boeit, Coppens ontroert, Coppens leeft...

Verslag van de Martien Coppens Kijkdag op 22 november 2008

Op zaterdag 22 november organiseerde de Brabant-Collectie een zeer succesvol verlopen Martien Coppens Kijkdag. Via een gevarieerd programma liet het team Brabant-Collectie het in grote getalen opgekomen publiek zien wat de Brabant-Collectie zoal doet op het gebied van historische fotografie en dan in het bijzonder ten aanzien van de fotocollectie van Martien Coppens. Speciaal voor deze gelegenheid was de benedenverdieping van de bibliotheek omgetoverd tot een waar Martien Coppens fotoparadijs. De Martien Coppens Kijkdag werd mede mogelijk gemaakt door Schatten van Brabant.

Zo werd er een documentaire over Coppens vertoond, lag er een groot aantal fotoboeken van Martien Coppens uitgestald, werden er tekst en uitleg gegeven over de restauratiewerkzaamheden van de Coppensfoto's en presenteerde een aantal Coppensliefhebbers hun favoriete Coppensfoto met een verhaal, gedichten of muziek. Tevens kon het publiek met zijn eigen Coppensfoto's op de foto en kon men allerlei tips krijgen over het duurzaam behoud van de eigen fotocollectie.

Publieksbereik

Om de aandacht van het publiek te trekken, werd er de afgelopen maanden een groot aantal flyers en posters over Brabant verspreid. De grote vraag was echter hoe de opkomst van het publiek zou zijn en hoe de bezoekers zouden reageren. Zou het publiek meer dan twintig jaar na zijn dood nog wel oog hebben voor Coppens en zijn foto's? Achteraf kunnen we constateren dat dat laatste zeker het geval is. De Martien Coppens Kijkdag is een fantastische dag geworden, met veel belangstelling van een aandachtig publiek, met een groot aantal nog onbekend foto's en met volop enthousiaste en ontroerende reacties. De Martien Coppens Kijkdag trok ruim 250 bezoekers.

Bij binnenkomst op niveau 0 van de bibliotheek werden de bezoekers ontvangen en wegwijs gemaakt door medewerkers van de Brabant-Collectie en de Afdeling Communicatie. In het gastenboek kon men desgewenst zijn/haar naam noteren of eventuele opmerkingen en vragen over de dag achterlaten. Verder kregen de bezoekers een kopje thee of koffie aangeboden en later op de dag een broodje of krentenbol. Een ontvangst die zeer in de smaak viel.

Mijn eigen Coppensfoto's

Al vanaf het begin van de ochtend was er veel belangstelling voor het onderdeel 'Mijn eigen Coppensfoto's'. Bezoekers kwamen met tassen vol materiaal binnen. Vol trots lieten ze bijvoorbeeld de portretfoto van hun vader of oom zien, indertijd door Coppens gemaakt in zijn studio. De foto's zaten in familiealbums en soms nog in de originele lijst. Hele verhalen werden verteld over de achtergrond bij de foto. Tevens was er een professionele fotostudio ingericht, waar de bezoekers, samen met hun eigen Coppensfoto, gefotografeerd konden worden. Ook op deze mogelijkheid reageerde het publiek enthousiast.

Aangezien sommige foto's al tekenen van verval vertoonden, was een gedegen restauratieadvies op zijn plaats en vaak ook zeer gewenst. Hiervoor werden de bezoekers doorverwezen naar de raadpleegruimte, waar Emy Thorissen, conservator van de Brabant-Collectie, en Clara von Waldthausen van het Fotorestauratie Atelier Amsterdam aanwezig waren voor informatie en advies.

Restauratiewerkzaamheden en advies

Klik op de foto voor een vergroting

Voor meer informatie over de restauratiewerkzaamheden van de Coppensfoto's kon het publiek de hele dag terecht in de raadpleegruimte en het instructielokaal. In de raadpleegruimte was een kleine expositie ingericht. Bovendien waren daar fotorestaurator Clara von Waldthausen en conservator Emy Thorissen aanwezig om tekst en uitleg te geven. Ook kon het publiek bij hen terecht voor tips en adviezen over het op de beste wijze bewaren van foto's.

Aangezien de feitelijke restauratiewerkzaamheden niet ter plekke gedemonstreerd konden worden (o.a. vanwege de chemische stoffen die daarbij gebruikt worden), waren deze te zien in een korte documentaire. Deze documentaire die speciaal voor deze gelegenheid was gemaakt door enkele eindexamenstudenten van de filmacademie te Amsterdam, was doorlopend te zien in het instructielokaal.

Ook waren er nogal wat bezoekers die zelf foto's hadden meegebracht en die daar graag meer informatie en advies over wilden. Over het algemeen dateerden ze uit de jaren '30 tot '60. Martien Coppens vervaardigde ze als beroepsfotograaf, hetzij in zijn studio aan de Emmasingel te Eindhoven, hetzij op locatie; en dan niet alleen in Brabant, maar ook daarbuiten, te weten in Gelderland, Limburg en net over de grens in België.

Van Clara of Emy kreeg de eigenaar te horen om wat voor procédé het ging (ontwikkelgelatinezilverdrukken: soms getoond en soms glanzend of mat), in wat voor staat de foto was en in geval van schade, wat voor schade het betrof en wat daar eventueel nog aan te doen is.

De meegebrachte foto's betroffen met name losse foto's (een enkele keer nog in 'n origineel mapje gestoken, inclusief negatieven), ingelijste foto's en zelfs een compleet fotoalbum. Dat ging om een trouwalbum. Coppens verzorgde de bruidsreportage van het begin tot einde van de feestelijke dag. Vooral portretfoto's van de bezoekers zelf of één van hun (schoon)ouders werden getoond, maar ook trouwfoto's en groepsportretten, bijvoorbeeld ter gelegenheid van een zilveren bruiloft.

Zo ook 'n portretfoto van Johannes Cuppens (met een u!), de vader van Nanna, de vrouw van Martien Coppens. Deze foto was ingelijst en had een enorme zilverspiegel. Lang geleden had iemand - vast met de beste bedoelingen - de foto en lijst willen schoonmaken. Maar dat was misgegaan. Martiens signatuur op de passe-partout was als het ware 'uitgeveegd'. Op dit moment bevindt deze foto zich al bij de restaurator voor een behandelingsvoorstel.

Een echtpaar had een prachtige grote, ingelijste foto van zigeunermeisjes uit vermoedelijk Den Bosch meegebracht. Deze was eind jaren '50 vervaardigd door Martien. Of het hier gaat om een 'opdrachtfoto' of 'vrij werk', daarover zijn de meningen nog verdeeld.

Naar aanleiding van de restauratiedocumentaire werden er eveneens vele vragen gesteld. Ook wilden bezoekers graag zien hoe foto's preventief geconserveerd worden (montage op opzetkarton, verpakken in melinexhoes en bergen in zuurvrije doos). Tevens had men veel belangstelling voor de behandelingsmogelijkheden en de methoden om z'n familiefoto's het beste te bewaren.

Zowel Emy als Clara, die dit soort presentaties vaker doet, waren aangenaam verrast door het grote aantal bezoekers en vooral ook door de meegebrachte foto's en het aandachtig gehoor.

Fotoboeken Martien Coppens

Ook de belangstelling voor de fotoboeken van Martien Coppens was erg groot. Doorgaans staan die in de openopstelling, maar voor deze gelegenheid waren ze uitgestald op de bezoekerstafels; alles bij elkaar een indrukwekkend gezicht.

De meeste mensen gingen er uitgebreid voor zitten om ze door te bladeren. Ook werd er door de lezers en kijkers druk met elkaar van gedachten gewisseld over de inhoud van de fotoboeken. Enkele bezoekers wezen zelfs foto's aan waar mensen op stonden die ze kenden of die familie waren.

Zo liet een echtpaar een foto zien van de grootouders van de vrouw. Ook werd er regelmatig gevraagd of de boeken nog verkrijgbaar waren. Vaak bleven de (veelal oudere) mensen uren zitten om in de boeken te bladeren. Bovendien waren er bezoekers bij die beloofden terug te komen om de Brabant-Collectie nogmaals te bezoeken en eens rustig te kijken naar wat we verder in de collectie hebben. Sommigen daarvan hebben internet en willen zich eerst gaan oriënteren op de website van de Brabant-Collectie. Deze mensen zijn ook geattendeerd op het bestaan van de Fotobank Martien Coppens.

Mijn favoriete Coppensfoto

Gedurende de gehele kijkdag vonden er ook een aantal korte presentaties en muzikale optredens plaats. Daartoe was de open ruimte van niveau 0 zodanig heringericht dat er een theateropstelling was ontstaan. Daar presenteerde een aantal Coppensliefhebbers onder het motto 'Mijn favoriete Coppensfoto' hun favoriete foto van Martien Coppens. Zij deden dat met een verhaal, gedichten en met muziek. Op die manier wisten zij het publiek te boeien, te vermaken en zelfs te ontroeren. De favoriete foto's die zij presenteerden, hingen in groot formaat op de achterwand, zodat iedereen ze goed kon zien.

Erfgoedduizendpoot Jac Biemans beet het spits af met de foto van de taxusboog voor een boerderij in Maarheeze. Met een boeiend en goed gedocumenteerd betoog maakte Biemans het publiek deelgenoot van de rol die deze inmiddels afgebroken boerderij in zijn leven gespeeld heeft en de bijzondere betekenis die juist die foto van Martien Coppens daardoor voor hem gekregen had.

De keuze van semiotica Ellen Tops, medeauteur van de recent verschenen biografie van Martien Coppens, voor de foto van een winters landschap vanuit de trein tussen Utrecht en Zaltbommel, was extra bijzonder doordat zij die ochtend komend vanuit Amsterdam in precies dezelfde winterse omstandigheden aan hetzelfde landschap voorbij was getrokken als Martien Coppens zo'n vijftig jaar eerder.

Dat er nog vele vraagtekens te plaatsen waren bij de dateringen en bijschriften van de foto's van Martien Coppens illustreerden Kitty de Leeuw en Rick Suermondt, beiden eveneens medeauteur van de recent verschenen Coppensbiografie, op treffende wijze in hun presentaties.

Dichter Jace van de Ven maakte veel indruk op het publiek met zijn inleidende teksten en gedichten o.a. geïnspireerd op zijn favoriete foto van een landontginning.

Kunstenaar/fotograaf Paul Bogaers wist veel bezoekers op het verkeerde been te zetten, niet zozeer door zijn keuze, alswel door de manier waarop die gepresenteerd werd. Heel wat keren zijn de mensen van de Brabant-Collectie die ochtend heimelijk aan hun jasje getrokken dat er in de rij favoriete Coppensfoto's één foto niet goed hing.
Dat duurde tot Paul Bogaers tijdens zijn presentatie onthulde dat die foto niet voor niets zo hing. Voor hem als kunstenaar gaat het niet zozeer om de foto op zich, maar meer om hetgeen hij als kunstenaar met een foto kan doen om tot iets nieuws te komen. Zo bleek de betreffende landschapsfoto van Coppens op zijn kant bekeken allerlei associaties op te roepen met de befaamde vlekkenpatronen van de Rorschachtest.

Historisch ecoloog Thijs Caspers tenslotte sloot de rij met het presenteren van zijn favoriete Coppensfoto van een varken. Vooral de foto van de varkenshoeder op een koorbank in Oirschot bood Caspers volop aanknopingspunten om op zijn zeer aanstekelijke wijze het favoriet zijn van deze foto historisch en ecologisch uit de doeken te doen.

Voor de muzikale afwisseling zorgden troubadour Tonny Wijnands en zangeres Marja van Trier van Treveris. Vooral het optreden van zangeres Marja van Trier maakte veel indruk. Zij had zelfs een speciaal lied geschreven over Martien Coppens. Daarin wordt Coppens bedankt voor zijn kijk op de wereld en dan vooral ook voor het feit wij dankzij zijn foto's nu nog steeds ''mee oew oogen" kunnen kijken naar 'n wereld die steeds meer uit het zicht verdwijnt. En zoals de kenners van Marja weten, laat ze daarbij niet na tot slot de toehoorder op subtiele wijze met de neus op de feiten te drukken.

Gelet op de aandacht die de presentaties trokken en de vele positieve reacties van het publiek, is duidelijk dat hier goede mogelijkheden liggen voor de Brabant-Collectie om het vele prachtigeen bijzondere, maar soms op het eerste gezicht wat saaie, materiaal uit de collectie onder de aandacht te brengen van een breed publiek.

Beloning particuliere inzendingen 'Mijn favoriete Coppensfoto'

Halverwege de presentaties vond ook de uitreiking plaats van een drietal exemplaren van de recente Coppensbiografie. Een drietal particulieren had deze gewonnen met de inzending van hun favoriete Coppensfoto. Hoewel het aantal wat tegenviel, was de kwaliteit van de inzendingen heel bijzonder, zoals bleek uit de toelichting die de prijswinnaars gaven bij hun foto bij het in ontvangst nemen van hun beloning.
Zo had Jan van Eijck een goed gedocumenteerd verhaal bij de foto van Tiest Severijns, hield Ivo Cuppens (een neef van Martien Coppens) een boeiend minicollege over de psychologie van de kunst aan de hand van de serie van 3 foto's van een meisje in een naoorlogs vluchtelingenkamp en leverde hoofdprijswinnares Ineke Dijk een intrigerende bijdrage over de totstandkoming van het fotoboek over sanatorium Berg en Bosch in Bilthoven. Vooral haar kwalificatie van Martien Coppens als iemand die keek 'met zachte ogen' maakte veel indruk.

Zelfportret Martien Coppens in 117 foto's

Net zoals bij de andere programmaonderdelen was er ook veel belangstelling voor de documentaire 'Zelfportret van Martien Coppens in 117 foto's'. In dit video-interview uit 1983, enkele jaren voor zijn dood, kijkt Martien Coppens terug op zijn zestigjarige carrière als fotograaf. Het is een indringend portret van een gedreven man, wiens leven praktisch volledig in het teken stond van de fotografie. Onder het genot van een kopje koffie/thee keek het publiek er vol aandacht naar.

Tot slot

Werd Coppens bij zijn leven toch vooral weggezet als 'een Brabantse fotograaf' (alsof daar iets mis mee zou zijn), ruim twintig jaar na zijn dood dringt langzaam het besef door dat we te maken hebben met een fotograaf wiens belang het Brabantse ver overstijgt. Terecht wordt hij ondertussen gerekend tot een van Nederlands grootste fotografen van de afgelopen eeuw. Deze erkenning is mede het resultaat van de inzet en het streven van de Brabant-Collectie om de fotografische nalatenschap van Coppens voor de toekomst te behouden en voor een breed publiek toegankelijk te maken.

Tot slot van dit verslag een tweetal citaten uit het gastenboek van de kijkdag. Daarin schrijft Jan Broekhoven uit Oosterhout: 'Weer eens dag die me enorm gepakt heeft. Kwaliteit, humor, schoonheid. Bedankt jullie allemaal voor al 't mooie en goede van Martien Coppens en ons aller Brabant.' En Will Segers oorspronkelijk uit Alphen, nu wonend in Oss schrijft: 'Niets vermoedend zag ik 'n klein berichtje in de koerier. Groots was de middag. Ik heb genoten!!!!!'