Academic Forum

Expand your horizons, take time to reflect

Over de drijfveren van een Braziliaanse president

Dit artikel door Dr. Annemarie Hinten-Nooijen is gepubliceerd in Asset Magazine (Tilburg School of Economics and Management).

Over de drijfveren van een Braziliaanse president

geplaatst: 31-05-09

Op het eerste gezicht lijkt het een verhaal van een personage uit een feel good movie : van schoenpoetser en straatverkoper tot president van het op vier na grootste land ter wereld. Een land bovendien dat economisch en sociaal een enorme ontwikkeling doormaakt. Het is het ware verhaal van het leven van Luiz Inácio Lula da Silva, president van Brazilië. Onder zijn leiding heeft Brazilië de afgelopen jaren zijn positie als economische handelspartner in de wereld ongekend weten te verstevigen. Veel landen zijn geïnteresseerd in investeringen in Brazilië, Nederland voorop. De Braziliaanse financiële sector, die sterk verweven is met de overheid, blijkt solide. Niet alleen is er sprake van economische vooruitgang, ook de armoede is drastisch aangepakt, er is enorm geïnvesteerd in onderwijs en de productie van biobrandstoffen is booming . Wie is de man die Brazilië richting geeft? En wat zijn de drijfveren achter zijn politiek-economisch beleid?

Change doen
Waar in Noord-Amerika sinds kort met Obama een president aan de macht is die change roept, staat in Zuid-Amerika, in Brazilië, een leider aan het roer die al een aantal jaren change doet. Waar hij met zijn beleid en visie op inzet? 'The future of human beings is what matters', zo benadrukte Luiz Inácio Lula da Silva (1945), kortweg Lula, onlangs in een openhartig artikel in de Financial Times (09-03-2009).
Als klein kind verliet Lula met zijn familie de erbarmelijke leefomstandigheden van het Braziliaanse platteland en verhuisde naar São Paulo. Net als andere kinderen uit arme gezinnen was Lula schoenpoetser en straatverkoper. Het enige diploma dat hij haalde was dat van een machine-operator. Via zijn werk in een fabriek voor auto-onderdelen raakte hij betrokken bij vakbondsactiviteiten en ontwikkelde zich tot vakbondsleider. Hij leidde de stakingen eind jaren zeventig, die voor economische, politieke en sociale hervormingen pleitten. Tevens was Lula één van de stichters van de arbeiderspartij, een partij van plattelandsarbeiders, intellectuelen en vakbondleiders, die zich voor democratie inzette. Hoewel Lula zich al in 1989 verkiesbaar stelde als presidentskandidaat, zou het tot 2002 duren voordat hij werd gekozen als president. Wat voor land moest hij gaan regeren?
Politieke groei onder militair bewind
Brazilië heeft te maken met een erfenis van lang militair bewind (1964-1985) en van een nog langere geschiedenis van sociale ongelijkheid en uitsluiting. Cees Bakker, oud-alumnus van de UvT, sprak daarom wellicht ook over Brazilië als het land met een geweldige toekomst, wat altijd wel zo zou blijven.
Onder de militaire dictatuur groeide de economie weliswaar en vormde zich een moderne stedelijke samenleving. Tegelijkertijd echter heerste er repressie, politieke willekeur en grote sociale ongelijkheid. Lula leerde het Braziliaans kapitalisme goed kennen: het kapitalisme was destijds niet alleen een kwestie van lage salarissen, ongezonde werkomstandigheden en onderdrukking van de vakbeweging. Ook werd het gekenmerkt door beperkingen op het gebied van burgerlijke vrijheden. Met zijn inzet voor vakbeweging en arbeiderspartij droeg Lula bij aan de ontwikkeling van democratie, moderne instellingen en sociale integratie. Hij besefte dat hij zich niet alleen voor betere werkomstandigheden en salarissen, maar juist ook voor burgerschap en voor een diepgaande hervorming van het sociale leven moest inzetten. Een tomeloze inzet waar hij tot op de dag van vandaag aan vast houdt. Als president had hij bovendien met diepgewortelde vooroordelen te maken die de regering dreigden te verlammen en tot stagnatie dreigden te leiden: het land zou niet kunnen groeien, zo geloofde men, zonder de economische stabiliteit aan te tasten; er moest gekozen worden tussen de interne en de externe markt.
Voorbij oude economisch-politieke dogma's
Vooroordelen zijn er om ontmaskerd te worden, zo liet Lula in de afgelopen 6 jaar van zijn presidentschap zien. In Brazilië heerst nu meer democratische stabiliteit met gezonde instituties en oog voor burgervrijheden. Het land is gegroeid en kreeg economische stabiliteit. De economische groei gaat gepaard met het scheppen van meer dan 10 miljoen banen. Tientallen miljoenen Brazilianen doen inmiddels als consumenten mee; de middenklasse is enorm gegroeid. Meer dan 40 miljoen mensen die onder de armoedegrens leefden hebben in de rijkdom mogen delen. De toegang tot krediet is verder gedemocratiseerd. De sterke middenklasse doet de aard van het kapitalisme veranderen.
Om de toekomst van zijn land en het sociale leven van velen te verbeteren pakt Lula ook de achterstand in de infrastructuur grondig aan. Hij heeft een nationaal investeringsprogramma (PAC) opgezet voor huizen, transport en energie. Tussen 2008-2011 zal er nog eens 2,3 biljoen dollar in het land worden geïnvesteerd. Ook voor de uitbreiding van productie van biobrandstoffen en voor duurzame ontwikkeling maakt Lula zich hard. Efficiëntie en vertrouwen in de productiesector die altijd wil investeren biedt zekerheid tegen de huidige crisis. Ook het conservatisme van de Braziliaanse bankiers blijkt een succes. De soliditeit van de financiële sector blijkt groot en geeft moed. Er zijn weinig riskante kredietavonturen geweest. Hoewel ook Brazilië door de wereldwijde crisis getroffen wordt is het vertrouwen gebleven. Waar Amerikaanse en ook Nederlandse banken en investeerders het belang van de klant en de samenleving als geheel uit het oog verloren, blijkt de invloed van Lula's sociaal-economische investeringsbeleid ' fiscale hervormingen gepaard laten gaan met sociale programma's - zijn vruchten af te werpen. Dilemma's zijn er uiteraard ook: hoe verhouden zich bijvoorbeeld internationale belangen van milieubescherming en duurzame energie tot de invloed van de plattelandsbevolking en lokale ontwikkeling?
Nederland als investeerder
Natuurlijk wil ook Nederland haar voordeel doen met het nationale groei- en investeringsprogramma van Lula. Na de VS is Nederland de tweede investeerder in Brazilië. Afgelopen maart was premier Balkenende drie dagen op handelsmissie in Brazilië, samen met 57 bedrijven en 12 top executives van grote Nederlandse ondernemingen. Beide landen willen protectionistische maatregelen afzweren en vrijhandel bepleiten. Nu Lula inzet op investeringen in transportsystemen en de verbetering van het benutten van waterwegen en van knooppunten komt Nederland in de picture. Een Nederlands voorstel voor de vernieuwing van dertig belangrijke havens in Brazilië is in de race. Voor Nederland is aansluiting bij internationale partners belangrijk om zo zijn positie als internationale speler verder te vestigen.
Pluriform kapitalisme
Aan het politiek-economische beleid van Lula en de huidige economische en sociale groei van Brazilië is - zoals aan iedere economie - een model af te lezen; een visie op de verhouding van markt, overheid en civil society. De meeste economen zijn het erover eens dat het kapitalisme zoals dat de afgelopen jaren vanuit Amerika in de rest van de wereld heeft gezegevierd genuanceerd moet worden: markt en kapitaal hebben instituties nodig om niet tot instabiliteit, ongelijkheid en onrechtvaardigheid te leiden. Voor Lula geldt dat kapitalisme niet een abstract concept is, maar een 'real concrete part of everyday life'. De naam die de economische en sociale orde heeft maakt hem niet uit, 'as long as its central concern is with human beings'.
Daarmee sluit hij aan bij de econoom en Nobelprijswinnaar Amartya Sen, die afgelopen januari op het internationale congres in Parijs 'New World, New Capitalism' voor een heroverweging van een visie op krediet en winst pleitte: de overheid moet niet alleen aan economische groei denken en daarop het beleid richten, maar ook speciale aandacht hebben voor de armsten in de maatschappij. De rol van instituties naast markt en kapitaal is cruciaal. Maatregelen die het sociale leven verbeteren zijn gewenst, om zo tot een fatsoenlijkere economische wereld te komen, aldus Sen: 'What is also needed is a clearheaded perception of how different institutions of the state can go beyond short-term solutions and contribute to producing a more decent economic world'. Ook Theo van de Klundert, emeritus hoogleraar politieke economie van de UvT wees daar begin april in een meeting met de commissie van het Assetcongres 2009 op. Soevereiniteit in eigen kring is belangrijk. Evenals Lans Bovenberg hield hij een pleidooi voor een pluriform kapitalisme. Meerdere modellen moeten naast elkaar bestaan, om van elkaars sterke en zwakke punten te leren.
Understanding a just society
De visie op de samenleving gaat altijd gepaard met een visie op goed leven, zo benadrukte professor Cobbenhagen, de founding father van de UvT al. Het motto van de UvT, understanding (a just) society, lijkt ook onderdeel van Lula's beleid. Na de crisis wordt voor hem des te duidelijker dat er een samenleving moet zijn die productie en niet speculatie beloont; die anti-cyclisch beleid stimuleert, d.w.z. investeren in de lange termijn: 'I hope for a world free of economic dogmas that invaded the thinking of many and were presented as absolute truths'.
Lula zet zich in voor een duurzaam kapitalisme dat kan leiden tot een rechtvaardigere en democratischere maatschappij. Met de opbrengsten van miljarden vaten pas ontdekte olie wil hij de armoede bestrijden en sociale waarden aan de winst verbinden. Toen op 2 september 2008 de nationale oliemaatschappij Petrobas met het testen van drillen begon, zei Lula dat dat symbolisch stond voor de 'opening of a direct bridge between natural wealth and eradication of poverty'. 'Brazil does not wish to be a mere exporter of crude. On the contrary, we want to add value to our oil by exporting derivatives which are worth more'.
Kapitalisme bestaat voor Lula niet uit cijfers, zo zei hij tijdens de ontvangst van de America's Society's Gold Insigne (22-09-2008). Want cijfers van investeringen en opbrengsten, hoe groot ze ook zijn, betekenen niets, wanneer we er niet in slagen om de kwaliteit van leven van de Braziliaanse mensen te verbeteren. Economische en sociale groei moeten samengaan, zo is zijn overtuiging. Een groot welzijnsprogramma met meer dan 2 miljard euro per jaar aan 11 miljoen van de armste families zorgt ervoor dat de binnenlandse markt sterk blijft; 'this social dynamic makes our growth sustainable'.
Krediet op de toekomst
Vanuit zijn achtergrond als straatverkoper opgeklommen tot president zet Lula zich in voor een goed leven van zoveel mogelijk individuele Braziliaanse burgers. Krediet, winst en investering krijgen een andere betekenis. Krediet betekent geloof, vertrouwen. Krediet op de toekomst is niet alleen economisch maar ook sociaal. Winst is vermeerdering van bezit en gaat vaak gepaard met meer, meer, meer. Maar winst is ook een garantie van continuïteit, van het op langere termijn voortbestaan. Ook sociale groei is voor Lula onderdeel van de winst: 'Putting resources into social programs is not expenditure. It is investment' ' wellicht een mooie stelling voor tijdens het Assetcongres komend najaar? Krediet opbouwen is vertrouwen opbouwen. Wanneer datgene waar mensen op vertrouwden wankelt, dan ontstaat er angst, zoals we in de huidige crisis ervaren. Ook op internationaal niveau zakt het vertrouwen weg. Angst wordt zichtbaar in de vorm van protectionistische maatregelen, gerichtheid op het eigene.
Toen Lula de presidentsverkiezingen in 2002 won riep hij uit: 'Hope won over fear'. Inderdaad, de hoop kan kracht bieden om een land en een volk staande te houden. Obama weet er alles van. Mensen krijgen hoop wanneer ze zich onderdeel weten van een aanlokkelijk verhaal dat groter is dan henzelf. Het algemeen belang maakt plaats voor het eigen belang. In navolging van Martin Luther King slagen zowel Obama als Lula erin hoop te bieden en de toekomst van het land richting te geven. 'I want my victory to symbolize that nobody is inferior to anybody else'. 'A lathe operator can be more competent in doing politics than many political scientists'. In zijn eerste officiële optreden op tv (27-10-2002) zei Lula dat hij wilde bouwen aan 'a country that has more justice, brotherhood and solidarity'. En voor het grotere perspectief had hij niet minder een masterplan voor ogen: 'so the direction of hemisphere is peace, prosperity, and justice'.
Ergens voor staan, ervoor gaan, en er aan vasthouden. Standvastigheid kenmerkt de president van Brazilië. Economische dogma's en bestaande structuren zijn te veranderen. Of zijn economische en sociale programma's een interne aangelegenheid of voor ons Nederlanders een 'ver van m'n bed show' zijn? Lula zelf waarschuwt ons: 'Even strong as they are today, rich countries should have no illusion: nobody is safe in a world of injustices'. Dan komt het opeens heel dichtbij.

Bronnen:
America's Society/Council of the Americas (2008-2009)
The New York Review of Books (26-03-2009)
BBC News (2009)
Het Financieele Dagblad (2009)
The Financial Times (2009)
Die Zeit (2008)

Dr. Annemarie Hinten-Nooijen, Academic Forum