Academic Forum

Expand your horizons, take time to reflect

Bezielde Excellentie

geplaatst: 30-05-2009

Bezielde Excellentie

Gelijkheid en excellentie zijn moeilijk met elkaar te verenigen. Dat geldt ook voor het hoger onderwijs. Het Nederlandse vlakland weerspiegelt zich in het academische landschap: Nederlandse universiteiten bedienen in hoofdzaak de middenmaat. In Amerika echter stimuleert men toppers van studenten op grote schaal. Amerikaanse universiteiten domineren de top in de Academic Ranking of World Universities, Harvard voorop. Hoe komt dat? En hoe worden hun graduates de maatschappij in gestuurd?

Bij de ivy league-universiteiten in de Verenigde Staten is allereerst een buitengewoon strenge selectie aan de poort volstrekt normaal. Nederlandse universiteiten mogen hun toekomstige studenten nog steeds niet op kwaliteit selecteren. Dat wordt als elitair en politiek incorrect beschouwd. Jonge mensen afrekenen op excellente schoolcijfers en tentamenresultaten past niet in de 'doe maar gewoon'- en zesjescultuur. Gevolg: de vaardigheden van de studenten die boven het maaiveld uitsteken zijn matig en komen niet voor in de top-10 van landen, aldus onderzoek naar de kwaliteit van het hoger onderwijs van het Centraal Planbureau (juli 2007, Excellence for Productivity?).

Amerikaanse topuniversiteiten domineren mede omdat ze een hoger collegegeld vragen. Voor een jaar Harvard betaalt de student bijna 40.000 dollar ' tegenover 1565 euro in Nederland. Amerikaanse topstudenten zijn daardoor veel gemotiveerder dan hun Europese collega's. Ze werken harder; de bibliotheken zijn op Harvard Yard ook om tien uur 's avonds druk bezet. Terwijl studenten daar streven naar hoge cijfers, bouwen ze hier aan een interessant CV met allerlei bijbaantjes. Logisch ook, want werkgevers vragen bij sollicitaties nooit om cijferlijsten. Excellentie wordt pas gemotiveerd wanneer docenten dit waarderen en werkgevers het belonen. De inzet van Honours Programmes en Excellence Scholarships kan aan een verandering naar een prestatiemaatschappij bijdragen. Bovendien, belangrijk is dat studenten beseffen dat ze investeren in hun eigen menselijk kapitaal. Daar mogen ze best wat meer voor over hebben.

Niet alleen op het gebied van collegegeld bestaat er verschil tussen de universiteiten. In cultuur en traditie van academische sponsoring heerst nog veel meer onderscheid. Amerikaanse universiteiten zijn rijk, mede door de vele schenkingen. Dit wordt gestimuleerd door de maximale belastingaftrek bij schenkingen aan universiteiten van vijftig procent. Maar ook omdat afgestudeerden zich sterk verbonden voelen met hun alma mater. Harvard-alumnus David Rockefeller schonk de universiteit vorig jaar 100 miljoen dollar. Daarmee staat hij in een lange traditie. Dominee John Harvard, naamgever van de universiteit, liet in 1638 zijn bibliotheek en de helft van zijn vermogen na aan het college dat twee jaar daarvoor was gesticht en Harvard University zou gaan heten.

Harvard, a way of life. Maar het echte leven begint pas na Harvard. Daarin verschilt de Tilburgse student niet van die van Harvard: in de mission statements van beide universiteiten staat dat men studenten wil opleiden om bij te dragen aan de kwaliteit van de maatschappij, 'to educate leaders that make a difference in the world'. Of dat lukt? Voor iedere afgestudeerde, in Harvard of Tilburg, komt het op persoonlijke inzet en verantwoordelijkheid in de praktijk aan. Dat het ook na een graduate op Harvard mis kan gaan verbaast dus niet. De hele top van Enron, het bedrijf dat eind jaren negentig ten onder ging, had aan Harvard Business School gestudeerd. Iedereen heeft een vorm van hebzucht in zich. De deugd van de matigheid vergt oefening. Het is vallen en opstaan.

In onze cultuur waarin perfectie als norm is verheven beangstigt het vallen. We zijn bang om verliezers te worden, outcasts, losers. Maar de angst om te falen leidt tegelijk tot risicomijdend gedrag en middelmatigheid. En middelmatigheid kunnen we als Nederland op het huidige wereldtoneel niet gebruiken. Falen heeft wel degelijk een meerwaarde. Dat vertelde de succesvolle Britse auteur J.K. Rowling aan de Harvard-graduates tijdens de Commencement Ceremony in juni 2008. Rowling beschreef de periode van armoede die ze als alleenstaande moeder aan het begin van haar schrijverschap kende. Die situatie maakte dat ze zich helemaal richtte op wat wezenlijk voor haar was. Haar falen was de katalysator van het miljardensucces. Tevens wijst ze het Harvard-publiek op hun unieke status, die tegelijk evenredige verantwoordelijkheden met zich meebrengt. Met de Romeinse denker Seneca geeft ze de kersverse academici een wijze levensles mee: 'As is a tale, so is life: not how long it is, but how good it is, is what matters.' Misschien moet de UvT J.K. Rowling maar vast uitnodigen voor zomer 2013. Haar louterende toespraak is immers ook van waarde voor de 65 dan afgestudeerde excellente studenten die er komend collegejaar hun collegegeld vergoed krijgen. Excellentie is nastrevenswaardig. Maar de UvT kan hoger inzetten: bezielde excellentie.

Sylvester Eijffinger
in samenspraak met Annemarie Hinten (Academic Forum)