Meertaligheid is onzichtbaar in meertalige klas

Promotie taalkundige Jeff Bezemer

Een basisschoolklas mag dan uit meertalige leerlingen bestaan, die meertaligheid is nauwelijks zichtbaar in de alledaagse onderwijspraktijk. Een groepsleerkracht kan zich daardoor maar moeilijk ten volle bewust worden van de implicaties van meertaligheid voor het onderwijzen van taal en andere vakken, stelt drs. Jeff Bezemer in zijn proefschrift, waarop hij 16 december promoveert.

In het Nederlandse basisonderwijs is het Nederlands niet alleen een kernvak van het curriculum maar ook de taal waarin wordt onderwezen en gecommuniceerd. Bij veel allochtone leerlingen wordt thuis een andere taal gesproken naast of in plaats van Nederlands. Van leerkrachten wordt verwacht dat zij weten om te gaan met discrepanties tussen de taalsituatie van leerlingen thuis en op school. Hoe leerkrachten daar zelf in de praktijk mee omgaan en hoe zij tot bepaalde reacties op meertaligheid komen, wordt echter zelden onderzocht. Het onderzoek van Bezemer brengt daarin verandering. Op basis van langdurige observaties en interviews schreef hij een portret van de praktijk van alledag in een meertalige klas.
Bezemer onderscheidt drie soorten reacties van de onderzochte groepsleerkracht op meertaligheid. Het eerste type houdt in dat de leerkracht een bepaald tekort zegt waar te nemen in de Nederlandse taalvaardigheid van allochtone leerlingen, en daar zijn onderwijs vervolgens ook werkelijk op afstemt. Hij wijdt bijvoorbeeld extra aandacht aan de woordenschat van allochtone leerlingen. Het tweede type reacties op meertaligheid houdt in dat de groepsleerkracht een tekort zegt waar te nemen in het taalgevoel van allochtone leerlingen, maar daar vervolgens geen praktische consequenties aan verbindt. Dat wil zeggen dat zijn instructies aan allochtone leerlingen, als het ware tegen beter weten in, toch een beroep doen op dat taalgevoel. Het derde type reacties op meertaligheid houdt in dat de groepsleerkracht ervan uitgaat dat de Nederlandse taalvaardigheid van zijn leerlingen voldoende is 'om een gesprek te voeren', en dus ook geen specifieke onderwijskundige maatregelen treft. Zo verwacht hij bij instructies voor het oplossen van sommen geen aan taal gerelateerde begripsproblemen, terwijl leerlingen die wel degelijk ondervinden.

Overheidsbeleid

Bezemer stelt dat juist het overheidsbeleid heeft verhinderd dat de groepsleerkracht zich ten volle bewust is geworden van meertaligheid. Na jaren onderwijs in een meertalige context te hebben gegeven, vertoont de leerkracht slechts een ontluikend bewustzijn van meertaligheid. Bezemer: 'De politieke ambitie om de taalvaardigheid Nederlands van allochtone leerlingen te verbeteren heeft op het niveau van de onderzochte school uiteindelijk slechts geleid tot lessen Nederlands als tweede taal en onderwijs in allochtone levende talen voor allochtone leerlingen van vier uur per week, en tot de afspraak dat op school, behalve tijdens de lessen in allochtone levende talen, uitsluitend Nederlands mag worden gebruikt. Hierdoor blijft de kennis van en over andere talen dan het Nederlands, die bij de leerlingen thuis onderdeel is van de alledaagse realiteit, op school grotendeels verborgen.'

Drs. Jeff Bezemer (Groningen, 1976) studeerde Taal- en Cultuurstudies (specialisatie: interculturele communicatie) aan de Universiteit van Tilburg en studeerde in 1999 cum laude af. Zijn promotieonderzoek maakt deel uit van een project naar meertaligheid op de basisschool dat in samenwerking met de Universiteit van Oslo (Noorwegen) is uitgevoerd, in opdracht van het Nederlandse ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en het Noorse ministerie van Onderwijs, Kerk en Wetenschappen. Momenteel is Jeff Bezemer verbonden als toegevoegd docent aan de Faculteit der Letteren van de Universiteit van Tilburg.

Noot voor de pers

De promotieplechtigheid vindt plaats op dinsdag 16 december 2003, om 16.15 uur in de aula van de Universiteit van Tilburg. Promotor is prof.dr. G. Extra; co-promotor is dr. S. Kroon. Het proefschrift is getiteld Dealing with Multilingualism in Education. A Case Study of a Dutch Primary School Classroom. Van het proefschrift verschijnt een handelseditie bij Aksant Academic Publishers, Amsterdam (ISBN 90 5260 125 9), € 25,-. Journalisten kunnen een exemplaar van het proefschrift opvragen bij de Afdeling Voorlichting en Externe Betrekkingen van de UvT, tel. 013 - 466 2000, e-mail: M.M.C.Hanssen@tilburguniversity.edu. Jeff Bezemer is bereikbaar via tel. 013 - 466 3123 (werk), 013 - 545 5695 (privé) en e-mail: j.j.bezemer@tilburguniversity.edu.

Meer informatie over wetenschappers van de UvT is te vinden op www.uvt.nl/webwijs/.