Onderzoek Humanities

De onderzoekers van de Tilburg School of Humanities duiden de veranderingsprocessen in de hedendaagse samenleving op het gebied van communicatie en cultuur en analyseren de onderliggende morele en ethische vraagstukken.

Rutte III: Paradise lost

Frank Bosman
Cartoonist Oppenheimer maakt een genadeloze spotprent op Rutte III, inclusief naakte politici, slangen en een omgekeerd gekruisigde Gert-Jan Segers. Cultuurtheoloog Frank G. Bosman analyseert de spotprent en vindt volop verwijzingen naar de Griekse mythologie, de Bijbel en de christelijke traditie.


Het kabinet Rutte III is van start gegaan. Met de kleinst mogelijke meerderheid in de Tweede Kamer (+1). En met vier partijen, die niet automatisch elkaars politieke vrienden zijn: VVD, CDA, D66 en CU. Het NRC publiceerde in de afgelopen dagen enkele lange artikelen over het formatieproces met speciale aandacht voor de rol en positie van de kleinste partij en zijn politiek leider, Gert-Jan Segers.

In het artikel De meedeogenloze omgangsvormen in de machinekamer van Rutte III van Tom-Jan Meeuws – wie zegt dat de journalistiek niet meer poëtisch kan zijn – plaatste het NRC een interessante spotprent van Ruben L. Oppenheimer. Ik was altijd al een grote fan van politieke spotprenten, maar deze is wel heel complex. Graag doe ik een poging tot exegese.

image tcc cartoon rutte iii

We zien op de spotprent vijf figuren, die duidelijk te herkennen zijn als politieke leiders. Van links naar rechts Jesse Klaver (GroenLinks), Alexander Pechtold (D66), Mark Rutte (VVD), Sybrand Buma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie). Pechtold, Rutte en Buma zijn geheel naakt en houden elkaar aan de schouders vast. Ze houden elk een gouden bol in hun handen, terwijl drie slangen om hun benen en onderlijf kringelen.

Rutte en Buma hebben een ketting om, Pechtold niet. Van Pechtold en Buma ontbreken primaire geslachtskenmerken, van Rutte is dat niet te bepalen aangezien hij met zijn billen naar ons toe staat. Links op de achtergrond hangt een glimlachende Klaver aan een kruis met niets anders dan een lendedoek om. En aan de rechterkant hangt Segers ook met een lendedoek, maar dan omgekeerd gekruisigd. De achtergrond wordt gevormd door een idyllisch, 'pastoraal' landschap.

Hesperiden

De spotprent mengt drie verschillende voorstellingen uit onze Westerse cultuur: de drie Hesperides, de zondeval en de kruisiging. De eerste komt uit de Griekse mythologie, de laatste twee uit de christelijke traditie. De drie Hesperides zijn Griekse nimfen die Hera's tuin moeten bewerken en beschermen. Het belangrijkste product van de tuin zijn de gouden appelen, die zowel een rol spelen in het verhaal van de aanloop van de Trojaanse Oorlog als in de avonturen van Hercules. Om de appelen te bewaken installeerde Hera de nooit-slapende, honderd koppen tellende draak Ladon in de tuin, die volgens sommige legendes door Hercules werd verslagen. Vandaar het geslacht van de drie fractieleiders: de Hesperiden worden voorgesteld als vrouwelijke wezens.

Appel van Eden

De rol van Ladon wordt in deze spotprent echter overgenomen door drie slangen. Hierdoor wordt een tweede voorstelling opgeroepen, namelijk die van de zondeval uit het boek Genesis. De slang speelt in dit verhaal een belangrijke rol in het verleiden van de mens in te gaan tegen Gods expliciete verbod (op het eten van de vruchten van de 'Boom van Kennis van Goed en Kwaad'), en daarmee op de val van de mensheid überhaupt. Hoewel de Bijbel zwijgt over het soort fruit, wordt in de kunstgeschiedenis al snel appelen afgebeeld, waarschijnlijk omdat het Latijnse woord voor 'zonde' hetzelfde is als voor ‘appel’ (malum).

Kruizen

Buma en Rutte hebben allebei een halssieraad om, terwijl Pechtold dat niet heeft. Wellicht slaat dit in de spotprent op het gegeven dat Buma en Rutte allebei christenen zijn, terwijl Pechtold zichzelf als ongelovig presenteert. De twee kruizen links en rechts van het drietal verwijzen naar de nieuwtestamentische verhalen waarin sprake is van twee misdadigers die tezamen met Jezus gekruisigd worden, de zogenaamde 'goede' en 'slechte' moordenaars. Dat Segers ondersteboven gekruisigd staat afgebeeld, is een verwijzing naar de christelijke legendes rond de marteldood van Petrus, die erop gestaan zou hebben om niet op dezelfde wijze als zijn verlosser te sterven. De Romeinen draaiden hem daarom dan maar om.

Politieke interpretatie

Wat betekent deze spotprent nu precies, met name als je de drie verhalencomplexen meeneemt in de afweging? Buma, Pechtold en Rutte vormen een hecht drietal, ervaren en aan elkaar gewaagd, zo is ook de teneur van het bijbehorende artikel. De drie hebben eerst geprobeerd om Klaver in te palmen, en toen dat niet lukte, hebben ze hetzelfde geprobeerd met Segers. Klaver hapte niet toe, maar glimlacht aan zijn kruis, blij dat ie niet in de machinaties van het drietal is gestonken. 'Kruisigen' moet in dit opzicht dan ook figuurlijk worden genomen: zowel Klaver als Segers moeten ‘lijden’ vanwege hun weigering of juist toegeven aan het illustere drietal.

Segers lacht niet aan zijn kruis, waarschijnlijk omdat hij uiteindelijk – aldus de cartoonist – het meest moet bloeden voor zijn deelname aan de coalitie. Het verwijt dat Klaver kreeg – dat ie niet zijn politieke verantwoordelijkheid heeft genomen – weegt ruimschoots op tegen de verwijten die Segers uit zijn eigen christelijke achterban heeft gekregen voor de compromissen die hij heeft moeten sluiten in ruil voor regeringsverantwoordelijkheid.

Verdeeldheid

De appelen van de Hesperiden zijn bekend uit het verhaal rond het begin van de Trojaanse Oorlog. Eris (god van de verdeeldheid) was niet uitgenodigd voor het huwelijksbanket tussen Peleus en Thetis (de ouders van Achilles) en als wraak een appel uit de tuin van de Hesperiden stal en die op het feest tussen Hera, Athene en Aphrodite ingooide. Het opschrift 'voor de mooiste' bracht natuurlijk conflict tussen de drie en Paris, de koningszoon van Troje, wordt erbij gehaald om het pleit te beslechten (ten gunste van Aphrodite). De drie appelen in de handen van Pechtold, Rutte en Buma zijn daarom wellicht een verwijzing naar de onderlinge haat, nijd en afgunst tussen de drie politieke leiders, die gedwongen door de omstandigheden het met elkaar moeten zien te rooien.

Zondeval

De slangen die rond de lichamen van Buma, Rutte en Pechtold kruipen duiden op een zondeval. Traditioneel gezien wordt de zondeval uit het boek Genesis geassocieerd niet alleen met het overtreden van Gods gebod, maar ook met de zonde van hubris, van menselijke overmoed. De illustrator van de spotprent lijkt hiermee te suggereren dat de gelegenheidssamenwerking van Buma, Pechtold en Rutte niet alleen gekenmerkt wordt door onderlinge haat en nijd, maar ook door een gemeenschappelijke arrogantie, die aankleeft aan alle grote politici in onze tijden.

Oppenheimer is een knappe illustrator die zijn klassieke bronnen kent. Een intelligente spotprent die tot nadenken stemt. Voor het oog van de critici is ook dit kabinet maar al te vaak als een keizer met nieuwe kleren. Naakt.


© prent: Ruben L. Oppenheimer