Onderzoek Humanities and Digital Sciences

De onderzoekers van de Tilburg School of Humanities and Digital Sciences duiden de veranderingsprocessen in de hedendaagse samenleving op het gebied van communicatie en cultuur en analyseren de onderliggende morele en ethische vraagstukken.

De rol van onze morele emoties

door Maureen Sie

Voor- en tegenstanders in de wereld van #MeToo kunnen met elkaar de discussie aangaan omdat ieder van ons het gevoel heeft dat onze morele emoties er toe doen.

Een feminisme dat is omgeslagen in mannenhaat, zo bekritiseerden honderd Franse feministen onlangs nog de #MeToo-campagne. De strijd om #MeToo blijft voortduren. Voorstanders noemen het een revolutionaire beweging die een kentering teweeg zou kunnen brengen in een klimaat waarin seksueel onwenselijk en grensoverschrijdend gedrag wijdverbreid is. Tegenstanders hebben het over een heksenjacht, en waarschuwen voor het verstikkende politiek-correcte klimaat dat rondom seksualiteit aan het ontstaan is. Volgens mij hebben beide kampen een punt. Sterker nog, ze staan slechts tegenover elkaar omdat zij beiden over het hoofd zien wat #MeToo zo belangrijk maakt: de rol van onze morele emoties in onze omgang met elkaar.

Bevriezen

Laat ik beginnen het punt van de voorstanders. #MeToo kan revolutionair zijn, niet zozeer omdat zij een einde kan maken aan het wangedrag van velen - hoe mooi dat ook zou zijn -, maar omdat zij slachtoffers van grensoverschrijdend gedrag (straf-rechterlijk én anderszins) een stem heeft gegeven. Met de campagne is niet alleen de omvang van zulk gedrag duidelijk geworden, maar ook hoeveel mensen zich niet sterk en veilig genoeg voelen om zich uit te spreken en/of aangifte te doen wanneer hun grenzen overschreden worden. Ze bevriezen, zijn niet in staat om zich uit te spreken of kwaad te worden. Dat is een reden van zorg voor ons allen.

Tegelijk is het in het seksuele domein juist zo belangrijk om speels te zijn, grenzen te verkennen en een eigen invulling te geven aan wat wel en niet kan. Op dat punt geef ik dus de tegenstanders vanMeToo gelijk, die waarschuwen voor een verstikkend klimaat. Juist om die speelsheid en eigen invulling te kunnen geven, is een gevoel van veiligheid nodig. Dat stelt je in staat te reageren en je uit te spreken over wat je niet zint op het moment dat het je overkomt.

Zo'n veilig klimaat creëer je alleen als de normen en waarden rondom onze seksuele omgang worden nageleefd en 'doorvoeld', ze met de mond belijden is niet genoeg. Dat doe je niet door op heksenjacht te gaan of te twitteren, maar door elkaar voortdurend aan te spreken op ongewenst gedrag.

Vergelijk het met goed buurschap. Ook daar kom je er niet met abstracte principes zoals het respecteren van elkaars eigendom. Stel dat ik ongevraagd de trap van mijn buren leen om een loszittende dakpan recht te leggen. Later roept de buurvrouw over de schutting dat ze hier niet van gediend is. Daarop zeg ik met de nodige verontwaardiging: 'Maar die losse dakpan is toch gevaarlijk!'

Vervolgens raken we in gesprek over de mores rondom ongevraagd lenen bij de buren en wanneer dat wel en wanneer dat niet kan. Het is in dit soort van discussies en interacties dat duidelijk wordt wat onze abstracte principes en richtlijnen in de praktijk betekenen. Morele emoties zijn daarbij van groot belang. Het is haar boosheid die me duidelijk maakt dat haar trap ongevraagd lenen voor mij verboden terrein is; het is mijn verontwaardiging over haar felle reactie, waardoor zij gaat begrijpen dat een goede buur in geval van nood niet zo moeilijk moet doen. Wij kunnen die discussie aangaan omdat ieder van ons het gevoel heeft dat onze morele emoties recht van spreken hebben.

Vertrouwen

De boosheid van mijn buurvrouw en mijn verontwaardiging erover drukken uit dat we het gedrag afkeuren én dat we het gevoel hebben dat we dat kunnen uiten; dat onze stem gehoord zal worden, dat er iets te zeggen valt voor hoe wij het betreffende gedrag opvatten. Getuige #MeToo is het precies wat in het seksuele domein ontbreekt. Slachtoffers vertrouwen er niet op dat zij gehoord zullen worden, dat anderen ook boos en verontwaardigd zullen worden over wat hen overkwam, al onze mooie principes en praatjes ten spijt.

Simplisme

De oorzaken van dat gebrek aan vertrouwen zijn ongetwijfeld complex, maar daders van seksueel geweld hebben er zeker aan bijgedragen. Daarmee hebben zij niet alleen hun slachtoffers beschadigd, maar eveneens de vrijheid en openheid van een van de belangrijkste domeinen van de menselijke omgang. In die zin is seksuele agressie een vorm van terreur die ons allen zou moeten verenigen, niet verdelen.

Tegen #MeToo pleit dat het complexe domein van menselijke verhoudingen niet tot een van slachtoffers en daders kan worden gereduceerd. Voor #MeToo pleit dat simplisme soms nodig is om helder te zijn over wat het uitgangspunt is in het domein van de seksuele omgang. Een goed begrip van het belang van morele emoties in de dagelijkse praktijk maakt duidelijk dat #MeToo een beweging is die iedereen aangaat, niet slechts slachtoffers van seksueel geweld.

Maureen Sie is hoogleraar Filosofie van moreel handelen aan de Tilburg University. Zij schreef dit artikel naar aanleiding van haar inaugurele rede 'We feel, Therefore I am'. The Role of Moral Sentiments in Disorienting Times, die zij 9 januari 2018 uitsprak.
Dit artikel verscheen eerder in Brabants Dagblad op 9 januari 2018.

Maureen Sie is een van de 11 laureaten die benoemd zijn het het kader van het Philip Eijlander Diversity Program.


Meer over het Philip Eijlander Diversity Program en de vacatures: www.tilburguniversity.edy/PED