Onderzoek Theologie

Tilburg School of Catholic Theology duidt de katholieke traditie in de context van de hedendaagse maatschappij en bestudeert de spirituele behoefte van het individu.

Moderne kerk als bindmiddel van de samenleving

Boek van Stefan Gärtner, Der Fall des niederländischen Katholizismus

Stefan Gärtner, universitair docent voor praktische theologie: ‘Ik heb mijn roots in Duitsland en werk in Nederland, dat geeft me de mogelijkheid Duitse en Nederlandse ontwikkelingen op het gebied van religie te vergelijken en met name de katholieke kerk. Vandaar mijn boek: Der Fall des niederländischen Katholizismus, dat onlangs is uitgegeven bij Herder.’

Nederland was in de jaren zestig ‘gidsland’: de ontkerkelijking zette hier sneller door met name omdat deze samenging met de maatschappelijke ontzuiling. Dat de ontwikkeling extra snel ging, kwam doordat katholiek Nederland erg rooms was: 1 op de 100 katholieken was priester of hoorde tot een religieuze orde, van vermenging met protestanten was geen sprake en de invloed van de clerus was groter dan in Duitsland. Maar de zuil veranderde onder invloed van de toegenomen welvaart, de opkomst van tv, de individualisering en er ontstond een emancipatiegolf. Mensen hadden hun zuil niet meer nodig om een plek te veroveren in de maatschappij. Door sociale mobiliteit, trek naar de Randstad, kwam die mengeling in beweging. En een vlucht uit de kerk.

Keerzijde van tolerantie is onverschilligheid

‘Individualisering op alle fronten bracht ook tolerantie met zich mee: dit is het beginsel om goed samen te kunnen leven in al zijn pluriformiteit, ieder kon zijn gang gaan. Maar de keerzijde is onverschilligheid. En die pluriformiteit werpt de vraag op hoe we de samenleving gaan organiseren, wat zijn de regels waarop je beroep kunt doen. Er zit dus een ambivalentie in vrijheid: als het mis gaat dan ben je zelf verantwoordelijk, heb je zelf schuld.’

Ondanks die snelle ontkerkelijking stellen onderzoekers voortdurend vast dat Nederlanders zich in meerderheid nog steeds religieus noemen (60 %). In Duitsland verloopt de ontkerkelijking langzamer, mensen voelen zich nog steeds verbonden met de kerkelijke instituties. Gärtner: ‘Duitsers zijn van de strakke regels en verbazen zich wel over de heftige, snelle veranderingen in Nederland.’

Maar de kerk kan ook in Nederland weldegelijk een rol hebben, namelijk als bindmiddel, vindt Gärtner. ‘Ook voor mensen die niet mee kunnen komen in de samenleving. De opgave is ingewikkelder, vanwege die pluriformiteit, terwijl iedereen vroeger ‘hetzelfde’ was. Zo is bijvoorbeeld de bedevaart naar Santiago de Compostella van oorsprong religieus, maar nemen steeds meer niet-kerkelijken deel. Daarbij kan de kerk ondersteuning bieden. Of je kunt kijken naar een nieuwe functionaliteit van kloosters als spirituele centra. De moderne kerk zou een vorm van een gemeenschap kunnen zijn die recht doet aan alle individuen.’

Stefan Gärtner, Der Fall des niederländischen Katholizismus. Kirche und Seelsorge in einer spätmodernen Gesellschaft. Herder, Freiburg, 2017