Onderzoek Theologie

Tilburg School of Catholic Theology duidt de katholieke traditie in de context van de hedendaagse maatschappij en bestudeert de spirituele behoefte van het individu.

De laatmoderne transformatie van religie: de casus van het nieuwe katholicisme

Onderzoeksthema

In onze tijd – de periode na 1960, de ‘late moderniteit’ – veranderen religie en de grote kerken in het Westen grondig. De beschrijving ervan gebeurt meestal in termen van afbraak: ontkerkelijking, secularisatie, ontzuiling en de-institutionalisering. Het is de ambitie van dit onderzoeksprogramma om vooruit te kijken en de nieuwe gedaanten van religie en de grote kerken nader te omschrijven, incluis de wetenschappelijke vragen die daarmee verband houden. Zwaartepunt is de studie van de transformatie van het katholicisme: de nieuwe gedaante van de katholieke kerk, de nieuwe vormen van (katholieke) religiositeit en spiritualiteit. Via de casus ‘katholicisme’ willen we tevens meer zicht krijgen op religie in de laatmoderne samenleving in het algemeen. Dit onderzoeksprogramma borduurt voort op het vorige onderzoeksprogramma (Re-)actualizing Catholic Identity in Advanced Modernity.

Toelichting op het onderzoeksthema

Onder ‘het nieuwe katholicisme’ verstaan we ‘het katholiek zijn in onze tijd’, het geheel van vormen en interacties die dit katholiek zijn gestalte geven. Dat gebeurt op verschillende niveaus. Het begint in feite op microniveau met alle personen die – zeer uiteenlopend – iets doen met de katholieke traditie. Op mesoniveau gaat het om de evolutie en de nieuwe vormen van de kerk als instituut, maar ook om institutionele settings in scholen, zorg, justitie en defensie waar (katholieke) religie aan bod komt. Op macroniveau gaat het om de positie en ontwikkelingen van het nieuwe katholicisme in wisselwerking met de late moderniteit. De feitelijkheid gebiedt ons dus om met meerdere niveaus en met de interacties – en tegenstellingen – binnen en tussen deze niveaus te werken. ‘Het nieuwe katholicisme’ is allesbehalve een monoliet. Het is een koepelbegrip waarmee we al die nieuwe vormen en gestalten van ‘het katholiek zijn in onze tijd’ samenvattend aanduiden.

Onderzoeksvragen

Het programma kent de volgende hoofdvragen:

  1. Wat verandert er fundamenteel in vergelijking met het katholicisme in de eerste moderniteit(de 19e eeuw en de 20e eeuw tot ongeveer 1960)?
  2. Hoe transformeert de geïnstitutionaliseerde religie, in het bijzonder de rooms-katholieke kerk, in een laatmoderne, seculiere omgeving ?
  3. Welke theologie, praktijken en spiritualiteit (moeten) worden naar voor geschoven?
  4. Hoe geven de mensen zelf vorm aan dit nieuwe katholicisme?

Maatschappelijke en wetenschappelijke relevantie

De beantwoording van de onderzoeksvragen is verbonden met ruimere kwesties. De positie en evolutie van religie in de (late) moderniteit. Problemen van desinstitutionalisering en reïnstitutionalisering. Instituties, ook religieuze instituties, staan onder druk. ‘Lichte gemeenschappen’ en geïndividualiseerde religievormen worden nu geprefereerd. Minder geïnstitutionaliseerde religie krijgt meer armslag. Wat vermag geïnstitutionaliseerde religie nog? Hebben grote kerken nog toekomst? De christelijke kerken hebben altijd veel belang gehecht aan doctrine. Hoe gebeurt dat nu en kan dat nu gebeuren, in een tijd van ‘experiential religion’? Hoe verhoudt wijsheid zich tot doctrine? Personen worden niet meer ‘geboren in de kerk’. Zij relateren zich vanuit hun persoonlijk levenstraject, al of niet, tijdelijk of meer permanent, aan kerken en religieuze bewegingen. Hoe krijgt religiositeit vorm wanneer gelovigen zoekers en nomaden zijn geworden?

Deelprojecten

Binnen enkele jaren willen we meer kunnen zeggen over dit nieuwe katholicisme, in de veelheid van zijn vormen en niveaus en met zijn interne spanningen en contradicties. Er wordt gewerkt zowel aan globale studies als aan onderzoek van een aantal essentiële aspecten van dit nieuwe katholicisme.

In eerste instantie gebeurt dat in het kader van individuele onderzoeksprojecten (ps. de lijst met projecten wordt later toegevoegd). Bovendien zijn er ook enkele collectieve onderzoeksprojecten opgezet (collectief omdat ze door meerdere TST-onderzoekers worden gedragen, maar met medewerking van andere onderzoekers).

Het betreft de volgende onderzoekslijnen:

1. Towards a New Catholic Church in Advanced Modernity (beëindigd)

Onderzoekers: prof. dr. S. Hellemans, prof. dr. J. Wissink

2. De actualiteit van christelijke spirituele centra (beëindigd)

Onderzoekers: dr. C.N. de Groot, dr. J. Pieper, dr. W. Putman

3. The Appeal of a Catholic Minority Church in a Time of Seekers

(gestart in 2013, publicatie gepland voor 2015)

In het tweede onderzoeksprogramma worden de transformatieprocessen bestudeerd die zich in de kerken in het Westen voltrokken hebben in de ‘late moderniteit’. Zwaartepunt is de studie naar de transformatie van het katholicisme en naar de factoren die hieraan ten grondslag liggen. Onderzocht wordt hoe sociaal-maatschappelijke veranderingen in de laatmoderne, seculiere omgeving de hierin geïnstitutionaliseerde religie transformeert. Ten slotte wordt ook bestudeerd hoe individuen zelf gestalte hebben gegeven aan nieuwe vormen van katholicisme in de transities in de 19de een 20e eeuw.

Onderzoekers: prof. dr. S. Hellemans, prof. dr. P. Jonkers, dr. M. van Dijk; T. Elshof; N.C. de Groot; dr. K. Schelkens; prof. dr. Th. de Wit

4. The Transformation of Spiritual Care in Late Modernity

(gestart in 2013)

n het verlengde van het eerste onderzoeksprogramma worden in het tweede onderzoeksprogramma de gevolgen van de sociaal-maatschappelijke veranderingen  en de voornoemde transformatieprocessen bestudeerd: nieuwe vormen van (katholieke) religiositeit en spiritualiteit en nieuwe vormen van pastorale praktijk ontstaan. De onderzoeksvraag die hiermee samenhangt is welke theologie, religieuze praktijken en vormen van spiritualiteit adequaat zijn om religie van belang te laten blijven in de ‘late moderniteit’.

Onderzoekers  dr. M. van Dijk, dr. S. Gärtner, dr. J. W.G. Körver, dr. J. Pieper; T. Elshof.


Deelnemende onderzoekers

Stafleden

Promovendi (in dienst)

  • Drs. Jos Moons SJ Pneumatologie, Ecclesiologie, Lumen gentium, Vaticanum II, vernieuwing)
  • Stephie The-Mertens MSc (Jongerenpastoraat, Nieuwe kerkelijke bewegingen, Muziekpastoraat, Kwalitatief empirisch onderzoek)