Nieuws en Agenda

‘Denk na en spreek over geloof’

Hoogleraar Marcel Poorthuis over zijn eerder verschenen boek '25 Eeuwen Theologie'

De meest gegoogelde zoektermen zijn christelijke feestdagen zoals Pasen en Pinksteren. Nu zijn de meeste Nederlanders wel bekend met de betekenis van Kerst, maar hoe staat het in het algemeen met de kennis van godsdienst en theologie? Heeft onze individualistische, vermeend seculiere samenleving nog wel behoefte aan theologie? Kan theologie zich nog verder ontwikkelen?

Het einde van het jaar en de vooravond van een nieuw, bieden tijd voor reflectie. Hoogleraar theologie Marcel Poorthuis vindt theologie juist springlevend, noemt het zelfs spannend. Eerder dit jaar verscheen zijn monumentale handboek 25 eeuwen Theologie dat hij samenstelde met filosoof Laurens ten Kate en veertig andere auteurs. 

‘De honderdste bijdrage van het boek gaat over de toekomst. Mensen hebben de neiging om als het om religie gaat terug te kijken, als een fenomeen dat nostalgie oproept, maar ook stoffig en voorbij is. Maar juist de (joodse) marxist Ernst Bloch, beschrijft hoe belangrijk hoop is voor de mensen en voor de wereld. Theologie bezint zich op het toekomstbeeld van vrede en gerechtigheid. Religie als licht. Of dat nu met of zonder instituties is. De betekenis van Kerst daarbij is dat uitzien naar het licht der wereld alleen kan als we zelf ook bereid zijn om het licht van de wereld te zijn. En een unieke bijdrage leveren aan de samenleving. Zelf licht worden is de essentie van het christendom. Kerst is geen nostalgie en verleden, maar juist heden en toekomst.’

Taboe op praten over geloof

Poorthuis zou het een goed idee vinden als er meer over levensbeschouwing wordt gesproken tussen de verschillende generaties, tussen ouders en kinderen. ‘Wat vroeger seksualiteit was, is nu religie. Het is taboe, er heerst zelfs schaamte, omdat het geloof heel nabij komt, het gaat over het diepste van het bestaan. Laten we die segmentatie van onze samenleving in generaties doorbreken.’

De geschiedenis van de theologie volgens Poorthuis en Ten Kate begint bij Mozes en de pre-socraten en eindigt bij de sjiitische geestelijke Fadlallah en Ernst Bloch. En dat in 739 bladzijden. Wat leert het boek ons?

 ‘Europa worstelt met haar religieus verleden dat is gebaseerd op drie semitische godsdiensten die zijn ontstaan buiten haar grenzen. Jezus is niet in Brabant geboren! Jodendom, christendom en islam, met dezelfde gemeenschappelijke basis, hebben ons gevormd. Verder hebben we in deze bundel ook filosofie behandeld, omdat de scheidslijn met theologie volgens ons niet zo absoluut is. Vooral joodse en islamitische filosofie is eigenlijk theologie. Spinoza en Nietzsche bijvoorbeeld tref je ook aan in het boek. Daarnaast hebben ook een aantal onbewuste cesuren in de geschiedenis verwijderd: de Middeleeuwen wordt altijd gezien als een donkere periode waarin niets gebeurde, maar het tegendeel is waar. Veel Arabische wetenschappers beïnvloedden juist toen ons denken. Ook van belang is het gebruik van het begrip ‘de axiale wending’ die in de vijfde eeuw vóór Christus plaatsvond en de religie sindsdien is blijven kenmerken. In deze periode ontstaan zowel het confucianisme, het boeddhisme, het zoroastrisme, de profetische revolte in het jodendom, en de tragedies en filosofie in Griekenland. Zij breken met voorstellingen van een godenwereld buiten de mens om en waarin de mens speelbal is. De wereld is niet meer een gegeven, en de mens heeft niet alleen een lot, maar gaat zelf reflecteren. De religies dragen zelf bij tot het mondig worden van de mens. Wat ook in ons boek naar voren komt is de verhouding geloof en rede, die elkaar bepaald niet uitsluiten. Rede draagt juist bij aan het geloof, alleen als je goed nadenkt, kun je het geloof doorgronden en keuzes maken.’

Oorlogen

Maar veel mensen willen niet nadenken over het geloof en stellen dat ‘religies alleen maar oorlog hebben voortgebracht’.

 ‘Die stelling is volstrekt onhoudbaar. Kijken we naar de oorlogen die de meeste massamoorden teweeg hebben gebracht in de 20e eeuw, dan waren niet-gelovigen zoals Hitler Stalin en Mao daarvoor verantwoordelijk. Wat wel waar is: elke ideologie en ook elke religie kan perverteren tot geweld. De religies dragen echter veel bij tot humanisering van de samenleving. Maar je ziet bijvoorbeeld ook dat het aantal vrijwilligers het grootst is in de kerken en ook geven kerkelijken gemiddeld meer aan goede doelen dan buitenkerkelijken.’

Hoe zal het verder gaan met de theologie als deze inderdaad een toekomst heeft?

 ‘Christendom heeft juist geleid tot mondigheid van de mens, je zou zelfs kunnen stellen tot secularisatie. Ik vermoed dat theologie zich steeds meer zal ontwikkelen door nadruk te leggen op de eigen verantwoordelijkheid. Ieder kan zelf een bijdrage leveren aan het leven en het toekomstvisioen van vrede. Religie kan geen alibi zijn om niets te doen, om je verantwoordelijkheid uit handen te geven aan anonieme krachten.’

Visie van humane samenleving

 ‘De ontwikkeling van techniek en big data stelt indringende existentiële vragen die uiteindelijk levensbeschouwelijk en ethisch zijn; wetenschappers zullen over de grenzen van het eigen vakgebied heen moeten kijken om een humane samenleving mogelijk te maken.

Er zal in de toekomst steeds meer belangstelling komen voor voor kosmische theologie, voor spiritualiteit en voor rituelen die mensen binden. Ik hoop dat er steeds meer erkenning zal groeien van het legitieme pluralisme van godsdiensten. Dat echter niet als een postmoderne onverschilligheid. Dialoog werkt alleen als je de eigenheid van de ander erkent, die mag verschillen van wat jij zelf gelooft. Het is ook adembenemend spannend om te zien hoe andere culturen steeds meer invloed hebben op de onze. In Amsterdam bijvoorbeeld gaan er 2500 autochtonen naar de protestantse kerk, en 25.000 allochtonen. Die hebben een heel eigen invulling van de liturgie. Ook veel andere religies komen naar ons toe. Tientallen priesters uit India staan klaar voor de kerk in Nederland, met hun eigen Indiase kosmische oriëntatie en rituele gevoeligheid. We zijn inmiddels zelf missiegebied geworden. Dat biedt nieuwe uitdagingen. Maar uiteindelijk gaat het om de toekomst van de wereld.’

(door Tineke Bennema)