Discussie: Verhoging van de AOW-leeftijd (onder constructie)
Het voorspel
Opeens was hij daar weer, tijdens de kredietcrisis van 2008/2009: de AOW-leeftijd. moest die niet eens wat hoger? We leven immers veel langer dan 50 jaar geleden, zo rond de invoering van de AOW in Nederland. Verhoging van de AOW-leeftijd werd in Nederland voor het eerst voorgesteld door de zogeheten commissie Drees in de jaren 80. Als er besloten zou worden tot een verhoging van de AOW-leeftijd, dan zou die verhoging volgens deze commissie in 2010 moeten ingaan. In dat geval zou de naoorlogse 'babyboom'-generatie, die uiteindelijk door zijn omvang (en, voeg ik toe, door de politieke beslissingen die zijn vertegenwoordigers hebben genomen in de loop der tijd), verantwoordelijk is voor de demografische kosten van de vergrijzing. De mededeling van de commissie Drees over de AOW-leeftijd werd door de politiek voor kennisgeving aangenomen. Alleen voor D66 was verhoging van de AOW-leeftijd jarenlang een geliefd programmapunt. Andere politieke partijen meden dit onderwerp als de pest. Zij gingen liever door met het stiekem verlagen van de AOW-uitkeringen en mijn gok was dat dit nog wel een aantal jaren zou doorgaan ( zie dit stukje in het tijdschrift Geron).Vervolgens kwam echter de zogeheten commissie Bakker in 2008 met een rapport dat heette, naar een toekomst die werkt. Deze commissie was eigenlijk ingesteld door het kabinet om de dreigende politieke onenigheid over het ontslagrecht te bezweren. Daar ging et rapport nauwelijks over: er werden dramatische tekorten op de arbeidsmarkt voorspeld, waarvoor, onder meer, verhoging van de AOW-leeftijd een remedie zou zijn. Als er een probleem op een markt is (tekorten) stelt een econoom meestal voor de markt "beter" te laten werken. In het geval van tekorten op de arbeidsmakt zou vrije loonvorming de tekorten vanzelf laten verdwijnen. Er zaten economen in die commissie (Oosterwijk, Bovenberg), maar die vonden kennelijk de markt niet de ideale oplossing. De verhoging van de AOW-leeftijd was maar een van de vele voorstellen van de commissie. Al die voorstellen leken een zachte dood te sterven, zoals gebruikelijk bij dit soort commissies.
De AOW-leeftijd ter tafel
Toen bereikte de kredietcrisis in het najaar van 2008 Nederland. Opeens werd alles bespreekbaar. Ook een maatregel, die zinloos, duur en oneerlijk is:Verhogen AOW-leeftijd is zinloos, duur en oneerlijk, De Volkskrant, 9 februari 2009
Daar dacht natuurlijk niet iedereen zo over. Onder Nederlandse economen was er een opvallende eensgezindheid over de wenselijkheid van een hogere AOW-leeftijd. Lans Bovenberg was en is ongetwijfeld een van de meest bekende pleitbezorgers. Hij was lid gweest van de commissie Bakker. Hoewel econoom vond Bovenberg dat de overheid het aanbod op de arbeidsmarkt moet reguleren via de AOW-leeftijd:
Hogere AOW-leeftijd is eerlijk en onvermijdelijk, Het Brabants Dagblad, 18 februari 2009
De argumenten zijn duidelijk: we leven langer en gezonder. Verder komt er vergrijzijng aan en dreigen er daardoor tekorten in de zorg en het onderwijs. Of een verhoging van de AOW-leeftijd die problemen oplost, is maar de vraag, lees bijvoorbeeld
Verhoging AOW-leeftijd schiet het doel voorbij, Het Brabants Dagblad, 20 februari 2009
We leven langer in vergelijking met 50 jaar geleden, maar dat je daar genuanceerd over kunt denken, bewijst het volgend opiniestuk:
AOW-leeftijd hoger, leven minder, De Volksrant, 27 maart 2009.
Een groot probleem bij het langer en gezond leven waar Bovenberg c.s. het steeds weer over hebben, is dat die gelukkige eigenschap veel minder opgaat voor mensen uit 'lage' sociaal-economische groepen. Verhoging van de AOW-leeftijd vergroot die ongelijkheid en dan nu de ongelijkheid om van vrije tijd te kunnen genieten. Mensen met een lage sociaal-economische status (SES) moeten dan doorwerken, zelfs nadat de fysieke beperkingen zich al beginnen te manifesteren, zoals uit het volgende staatje, afkomstig van het RIVM blijkt.
Levensverwachting naar sociaal-economische status (SES)
| SES | laag | hoog | verschil |
|---|---|---|---|
| Vrouwen | |||
| Levensverwachting | 79,5 | 82,1 | -3 |
| Zonder beperkingen | 64,7 | 73,3 | -9 |
| Goed ervaren gezondheid | 54,2 | 68,2 | -14 |
| Mannen | |||
| Levensverwachting | 73,1 | 78,0 | -5 |
| Zonder beperkingen | 63,8 | 73,7 | -10 |
| Goed ervaren gezondheid | 52,9 | 68,7 | -16 |
Om dan maar eens een andere knuppel in het hoenderhok te gooien, we zouden de AOW-leeftijd ook kunnen verlagen, bijvoorbeeld om de positie van oudere werknemers te verstevigen:
Verhogen? AOW-leeftijd moet juist lager worden, Trouw, 20 maart 2009
Of, om juist ouderen uit een lagere sociaal-economische status te beschermen, zo nodig door de AOW-leeftijd inkomensafhankelijk te maken:
Lang leve een lagere inkomensafhankelijke AOW-leeftijd, Pensioen Magazine, juni/juli 2009
De onenigheid met Lans Bovenberg hebben we ook nog proberen "uit te praten":
Lans Bovenberg versus Harrie Verbon, Forum (Opinieblad voor VNO-NCW ondernemers), nr. 7, 9 april 2009
Gelijkspel zeiden mijn supporters. De meningen werden er niet door veranderd. Het idee dat een verhoging van de AOW-leeftijd toch vooral tamelijk a-sociaal is, wordt in het centrum van de politiek tamelijk eendrachtig verworpen. Alleen ter linkerzijde van de PvdA lijkt nog enige weerstand te worden geboden.
De argumenten van de politiek
Over de politiek gesproken, inmiddels (juli 2009) heeft minister Donner al zijn voornemen de AOW-leeftijd te verhogen in een officiële nota verdedigd. Jawel, het was echter slechts een notitie, en erg eerlijk kon die ook niet genoemd worden:Donner's AOW-notitie is niet erg eerlijk Me Judice, 22 juni 2009 (ook verschenen in Trouw, 20 juni 2009).
Hierop reageerde Bovenberg in Trouw, tezamen met Peter Ester en Anton Westerlaken:
Pas op voor valse profeten in debat over vergrijzing Trouw, 9 juli 2009.
Men lette op de toon. Er is sprake van "valse profeten" en "populistische politici", "schrijnend voorbeeld van verkeerde voorlichting". Voor wie goed leest in deze reactie, komt alleen maar muggenzifterij over mijn berekeningen tegen. Wie daar in geïnteresseerd is, lees de volgende korte reactie van mij (een uittreksel daar weer uit verscheen als ingezonden brief in Trouw van 23 juli, 2009):
Het enige serieuze argument in de reactie van Bovenberg c.s. is de positie van oudere werknemers in de toekomst. Daarover hadden we al van gedachte gewisseld en kennelijk voelden de (oudere) heren de behoefte dat nog eens over te doen. Desondaks probeerde de hooggeleerde Ester het nog een keer, ditmaal in het Katholiek Nieuwsblad.
Langer doorwerken is onontkoombaarKatholiek Nieuwsblad, 17 augustus 2009.
Deze hoog geleerde heer begrijpt de tegenstand tegen de verhoging van de AOW-leeftijd. Gelukkig maar, zullen we maar zeggen. Helaas laat hij er direkt op volgen dat die tegenstand vooral van psychologische aard is. Had hij mijn stukjes dan niet gelezen? Kennelijk niet. Verder herhaalt hij de hele riedel van argumenten over de noodzaak van langer werken. Dat de verhoging van de AOW-leeftijd tot een hogere arbeidsparticipatie leidt toont hij vervolgens nergens aan; hij neemt dat gemakshavle maar aan. Het was daarom ook geen wonder dat de redactie van het Katholiek Nieuwsblad mij om een reactie vroeg. Dus, ik ook nog maar een keer op herhaling:
Verhoging van de AOW-leeftijd mist een doelKatholiek Nieuwsblad, 28 augustus 2009.
En de SER dan?
Inmiddels werd er vanaf maart 2009 in de Sociaal-Economische Raad (SER) een poging gedaan een alternatief te bedenken voor de kabinetsplannen. De vakbond FNV was vanaf het begin een fel tegenstander van deze plannen en de voorzitter van deze bond, Agnes Jongerius, meende dat samen met de werkgevers wel een alternatief te bedenken was. Het ging al vanf het begin fout met deze poging, al was er wellicht wel wat te bedenken:Een simpel AOW-alternatief voor Agnes Jongerius Me Judice, 5 april 2009 (ook verschenen in De Volkskrant, 3 april 2009)
Maar tegen het einde van de zomer bleek dat overleg niet te vlotten. Wat niet meehielp was dat de andere grote vakcentrale, het CNV, niet eenduidg tegen verhoging van de AOW-leeftijd was:Daarnaast bleken de werkgevers uiteindelijk helemaal niet uit te zijn op een compromis. Dat was wel enigszind verrassend, want ook voor hen was een hogere AOW-leeftijd geen aantrekkelijk perspectief. Dan zouden ze hun oude en, naar zij zelf denken, weinig productieve werknemers nog twee jaar langer in dienst moeten houden. Voor werkgevers was er echter ook een voordeel. Dat voordeel waar ze kennelijk erg aan hechtten, zoals pas later bleek, was dat het optrekken van de AOW-leeftijd ook zou kunnen leiden tot een verhoging van de pensioenleeftijd van de aanvullende pensioenen. Aangezien werkgevers aanzienlijke premiebijdragen voor hun werknemers geven aan deze regelingen, zou dat tot kostenbesparing leiden. Werkgeversvoorzitter Wientjes had een paar dagen voor het SER-advies gereed zou moeten zijn al een gratis advies afgegeven. Dit was een nogal cruciaal advies, omdat het kabinet de suggesties van de VNO/NCW uiteindelijk vrijwel letterlijk heeft overtgenomen. Het FNV dacht daar heel anders over en dreigde een compensatie voor het AOW-gat van de werkgevers te eisen. Dat was tegen het zere been van de werkgevers:
Dit moest wel mis lopen, en dat ging het ook. Zes uur voor de deadline stapten de werkgevers uit het overleg. Was dat verstandig? Nogal! In die zes uur hadden de onderhandelaars namens de werkgevers door de knieën kunnen gaan voor de vakbonden, terwijl toen al duidelijk was dat de werkgevers in alles hun zin zouden krijgen. Hoe geïsoleerd met name de FNV had gestaan in dat overleg bleek wel uit de opstelling van de kroonleden, waaronder wie anders dan Bovenberg, die al een dag na het mislukken van het SER-overleg het kabinetsstandpunt in De Volkskrant maar weer eens herhaalde:
Waarom de AOW leeftijd omhoog moet.
Over de onafhankelijkheid van de SER-leden valt dus wel te twisten. Weliswaar suggereren de heren en dame dat er ook compromissen zijn voorgesteld, maar die zijn in dit stuk in geen velden en wegen te herkennen. Mijn eigen voorstel voor een basisinkomen voor ouderen , al eerder min of meer impliciet gedaan, had bijvoorbeeld ingebracht kunnen worden [Zie ook de iets uitgebreidere versie in Me Judice ]. Dat is niet gebeurd en dat was ook niet te verwachten. Een van de spraakmakende kroonleden, Bovenberg, vond de argumenten van de tegenstanders maar gekakel.zoals hij zei in de De Volkskrant van 3 oktober 2009. Hoe kun je je verplaatsen in de argumenten van mensen die kakelen, niet waar?
De AOW terug naar de politiek
Hoe dan ook, een besluit over de AOW-leeftijd lag nu weer bij de politiek, Gebrek aan daadkracht kon het kabinet niet ontzegd worden. Binnen drie weken lag er een kabinetsvoorstel . Wat misschien nog wel meer opvalt dan de verhoging van de AOW-leeftijd is dat ook de aanvullende pensioenen worden betrokken. Niet door het verplicht voorschrijven van een 67-jarige pensioenleeftijd, maar door het beperken van de aftrekbaarheid van de pensioenpremies zoals werkgeversvoorzitter Wientjes al eerder had bepleit. Daarmee kwam het kabinetsvoorstel gevaarlijk dicht bij wat de werkgevers al die tijd wilden. De werkgevers wilden namelijk voorts nog een verhoging van de AOW-leeftijd ineens en daar doet het kabinet dus twee stappen over. Hoe kon het dan dat dit voorstel door de PvdA sociaal en solidair werd genoemd?wordt ongetwijfeld vervolgd
Global / English