News and events Tilburg University

Hashtag activisme #blacklivesmatter zal veel effect sorteren

Gepubliceerd: 17 juni 2020 Laatst bijgewerkt: 29 juni 2020

Wat is de betekenis van de antiracismedemonstraties wereldwijd? Interview met professor Jan Blommaert door Tineke Bennema. Blommaert is gespecialiseerd in superdiversiteit en schreef veel over identiteit, cultuur en racisme. Hij is hoogleraar taal, cultuur en globalisering en directeur van het Babylon-centrum voor de studie van superdiversiteit aan de Tilburg School of Humanities and Digital Sciences (TSHD).

Racisme staat weer volop in de belangstelling vanwege de grote protestdemonstraties. In hoeverre zijn zij anders dan protesten in het verleden?

Blommaert: "Laat ik een persoonlijk voorbeeld geven. Ik volgde een opleiding in Afrikastudies. Deze was georganiseerd door een generatie hoogleraren opgegroeid in tijden van het kolonialisme. Ze bestudeerden beelden van de Afrikaan. Ze spraken over de Afrikaan, als ongelijke. De Afrikaan zelf werd nooit aan het woord gelaten. De bibliotheek waar ik uit kon putten, was voor nog geen vijf procent vol geschreven door Afrikanen zelf. Toen ik zelf ging doceren heb ik het vak Racisme ingevoerd als een onderdeel van het curriculum."

Dekolonisatie betekende nog geen bevrijding

"Onze hedendaagse blik op alles wat we menen te weten gaat door een filter dat bestaat uit een culminerende reeks aan beelden over de ander: dat Afrikanen in stammen leven, dat ze altijd naakt lopen, dat ze lui en eigenlijk maar kinderen zijn. Dat geldt voor België met de blik op Afrika, en in Nederland zie je dat in beeldvorming over Indië, de Antillen en Suriname. Zwarten werden altijd op dezelfde manier afgebeeld op koekjestrommels, plaatjes, posters. De dekolonisatie betekende geen  moment van bevrijding. Het was ook een westers dominant moment van afwijzing. Belgen hebben nooit Congolezen gewild in hun land; de regering ontmoedigde hen, stelde zelfs zeer strenge voorwaarden voor toelating tot opleiding als student of priester. Ze bleven altijd die ‘ander’, en ze moesten vooral ‘daar’ blijven."

Blommaert

 

 

Prof. Jan Blommaert: "Ja, ik ben een idealist, een voortbrengsel van de Verlichting. Ik neem het idee van gelijk geboren heel ernstig."

"Officieel zijn westerlingen de kampioenen van de gelijkheid. Bedenk dan wel even dat we op het hoogtepunt van de Verlichting, in de tijd van Spinoza, de grootste rijkdommen vergaarden door de slavenhandel. We hebben voor onszelf een lange en hardnekkige traditie aangeleerd die we normaal zijn gaan vinden hoe we naar onszelf en de wereld kijken. Daarbij is de ander in een permanente minderwaardigheidspositie gezet."

Nieuwe infrastructuur van sociaal protest legt alles vast

Blommaert: "Terugkerend naar het nu: er zit een geschiedenis aan de protesten. Het zijn niet de eerste antiracisme-uitbarstingen, het zijn niet de eerste standbeelden die beklad worden of omgehaald. Maar in de herhaling van antiracisme uitingen zie ik nieuwe elementen. De nieuwe social media infrastructuur met zijn hashtag (#blacklivesmatter) mechanisme, zorgt voor een geweldige sociale mobilisatie. Het is een geheel nieuwe format om mensen wereldwijd te verbinden, om te netwerken. Dit nieuwe format trekt veel invloedrijke celebrity's aan, neem bijvoorbeeld de legendarische basketballer Michael Jordan, kon beter dunken dan god. Voorheen sprak hij zich niet uit, maar nu steekt hij miljoenen in allerlei sociale projecten. Iemand als Taylor Swift heeft 40 tot 50 miljoen volgers. Dat zijn mensen, krachten, bewegingen waar je rekening mee moet houden."

Black Lives Matter

"Verder zie je dat racisme en zijn uitingen zich weliswaar herhalen, alleen niet meer onopgemerkt, en het kan niet meer ongestraft blijven. Het politiegeweld is overal, maar de nieuwe infrastructuur van sociaal protest legt alles vast. Overal is wel een smartphone die registreert, niets gaat verloren. Het hashtag activisme brengt conservatieve en populistische machthebbers als Trump in de problemen."

"De nieuwe infrastructuur maakt het mogelijk dat de heftigheid van de grote demonstraties opvolging krijgt. Low intensity warfare, noem ik dat. Er ontstaan organisaties, fondsen worden opgericht, mensen vertonen blijvend activisme. Als in het verleden zich racistische incidenten voordeden, dan werden er onderzoeken ingesteld, rapporten geschreven en van de aanbevelingen werd niets gerealiseerd. De oude geschiedenis van ongelijkheid komt nu boven, ontmaskerd door de infrastructurele protesten die veel groter effect sorteren en kunnen niet meer tot zwijgen worden gebracht."

Hoe kan (institutioneel) racisme worden teruggedrongen?

Blommaert: "Ik zou het breder willen benoemen, er moet nu worden gewerkt aan reële gelijkwaardigheid. Martin Luther King stelde al dat we mensen niet moeten beoordelen op hun uiterlijk, maar op hun inhoud:  wie ze zijn. Het maakt niet uit of die persoon 1 been heeft, blind is, of vrouw, transgender, gekleurd. Het ideaal van een goede wereld, is dat je het bevordert met het beste materiaal wat er is. Je zou moeten streven naar kleurenblindheid. Het is verschrikkelijk als je bedenkt dat heel veel talent nooit aan de oppervlakte komt vanwege zijn uiterlijk, terwijl iemand de volgende Nobelprijswinnaar had kunnen zijn."

 

Het hashtag activisme brengt conservatieve en populistische machthebbers als Trump in de problemen

 

Oude witte mannen

Blommaert: "We zullen er niet zonder strijd geraken. De wereld wordt niet vanzelf beter. Maar nu liggen de kaarten beter geschud, er is meer kennis breed beschikbaar over racisme door de nieuwe infrastructuur. Als je het vergelijkt met de zwarte burgerrechtenbeweging in de jaren zeventig: King was afhankelijk van tv zenders. Lynchen gebeurde gewoon, het werd niet geregistreerd en misdaden kwamen niet aan het licht. De strijd richt zich wel op een heleboel krachten die geen verandering wensen, Trump, Bolsonaro, Brexit. Ook de lethargische EU instellingen werken niet mee, ontkennen, of stellen uit. Terwijl iedereen gebaat is bij gelijkwaardigheid. Kijk naar het nationale voetbal, als je de zwarten eruit haalt, heb je niets meer."

"Het gaat om gelijkwaardigheid in de breedste zin. Ik hoop dat mijn opvolger een vrouw zal zijn die niet is zoals ik. In de universitaire wereld zitten nog steeds oude witte mannen hoog in de hiërarchie. Het gaat langzaam beter, maar we zijn er nog lang niet en de wijzigingen gaan traag."

Hoe analyseert u de toon van het publieke debat rond racisme?

Blommaert: "Ook hierin zie ik wel herhaling, 25 jaar geleden hoorde je dezelfde groepen met dezelfde conservatieve stemmen. Maar een hoopvol en nieuw verschijnsel vormen de jonge hoog opgeleiden met een niet-migranten achtergrond die goed kunnen uitleggen hoe witte mensen normalisering van racisme zien en ervaren. Dat is een enorme verrijking van het debat en belangrijk talent. Ik hoop dat we die stemmen niet verknoeien. Zij moeten zich niet in het parlement gaan roeren, maar daarbuiten, in activisme en in organisaties van de samenleving. Het is van groot belang dat wij in de universitaire wereld proberen hen te versterken. Wij kunnen hun overleg bieden, een structuur waar wij als archief kunnen dienen met argumenten uit het leven. Zij hoeven niet opnieuw het wiel uit te vinden."

 

Hier is de deur van de universiteit, hij staat open

Blommaert: "Ja, ik ben een idealist, een voortbrengsel van de Verlichting. Ik neem het idee van gelijk geboren heel ernstig. Als je in het onderwijs staat wil je niet slechts enkele getalenteerde opleiden, maar bied je iedereen gelijke kansen. Universiteiten zijn de meest democratische samenlevingen, het zijn vrijplaatsen, niet alleen voor integratie, maar ook om mensen te ondersteunen met kennis en ervaring."

racisme protest

"We moeten een uitnodiging sturen met de boodschap: kom naar ons toe, maak gebruik van onze onderzoeksgroepen, organiseer permanente brainstorms met ons, ontmoet partners uit heel veel disciplines, neem belangrijke knowledge resources tot je. Hier is de deur van de universiteit, hij staat open. Velen voelen juist een barrière, alsof je iets heel speciaals moet zijn. Maar het is een winkel waar je lekker kunt shoppen, met mensen die graag praten over hun product. Het is jullie deur."

Interview: Tineke Bennema