News and events Tilburg University

Diepgeworteld anti-institutionalisme vraagt om verbindend collectief verhaal

Gepubliceerd: 27 januari 2021 Laatst bijgewerkt: 29 januari 2021

13 stemmen.


Nederland beleefde de afgelopen dagen na het instellen van de avondklok de ergste rellen sinds 40 jaar, zoals de politie het omschreef, die gepaard gingen met gericht geweld tegen agenten en met vernielingen en plunderingen. Wat is de achtergrond van het geweld, wie zijn die raddraaiers? En wat kan de overheid en de politiek eraan doen om de onvrede te stuiten? Een interdisciplinaire analyse met de sociologen Peter Achterberg en Bram Peper, bestuurskundige Pieter Tops, Juliette Schaafsma en Paul Scheffer, geesteswetenschappen, sociaalpsycholoog Florian van Leeuwen en bestuurskundige Niels Karsten.

De relschoppers bestaan volgens de wetenschappers uit een zeer gemêleerd gezelschap, al zijn het voornamelijk jongemannen die ageren tegen wat zij een inperking op hun vrijheid vinden, repressie en daarom uit zijn op wraak, zoals sociaalpsychoog Florian van Leeuwen het omschrijft.

Wraak

Florian van Leeuwen: "Het uitzonderlijke bij de huidige rellen is natuurlijk dat het instellen van de avondklok niet gericht is op het verzwakken dan wel onderdrukken van de politieke oppositie maar op het inperken van de pandemie. Een klein aantal personen ervaart het instellen van de avondklok als repressie, een onterechte inperking van hun vrijheid, hetgeen hun wraakmotivatie activeert, wat hen naar agressie stuurt."

Verharde straatcultuur

Pieter Tops, bijzonder hoogleraar bij de Jheronimus Academy of Data Science, waarschuwt dat de onvrede tot een risicovol mengsel kan leiden, zeker als grotere groepen bij elkaar komen. "Met name de soms grenzeloze agressie tegen de politie en soms ook tegen ondernemers is opmerkelijk. Die lijkt eerder het gevolg van een verharde straat- of tegencultuur dan van frustratie over corona of overheid."

rellen3

"Deze verharde straatcultuur vloeit deels samen met delen van de wereld van (kleine) criminelen, hooligans, doorgeslagen complotdenkers en rechtsextremisten. In steeds weer wisselende combinaties. Natuurlijk zijn er ook meelopers. Verheerlijking van geweld en radicale ontkenning van gezag komen in hun gedrag bij elkaar. Zij gebruiken daarbij het coronaverzet als vehikel."

Ontworteling

Peter Achterberg, hoogleraar Sociologie (Tilburg School of Social and Behavioral Sciences). "Wat ze delen is een diepgeworteld anti-institutionalisme. Dat gaat niet alleen over de kritiek op de overheid, politiek en bestuur, maar ook over andere instituties: de wetenschap (RIVM/OMT), de media (de NOS die geen logo's meer kan voeren, zwarte lijsten met journalisten) en de politie."

"Een breder gedragen ongenoegen komt voort uit 'ontworteling', een fenomeen waarover al langer in de sociologie wordt geschreven. Pim Fortuyn schreef er feitelijk al over in zijn De verweesde samenleving, maar ook in de (inter)nationale literatuur wordt gewezen op grootschalige processen als detraditionalisering, globalisering en individualisering die spanning zetten op de relatie tussen (sommige) burgers en de eens zo gezaghebbende instituties."

Geen perspectief

Ook Juliette Schaafsma zet de rellen in een bredere context. Zij is hoogleraar aan de Tilburg School of Humanities and Digital Sciences. "Er is geen antwoord op de groeiende ongelijkheid, en geen perspectief van een oplossing voor de problemen van nu.  Grote wereldvisies als het communisme en liberalisme hebben gefaald, religies zijn weggevallen. Gemeenschappen die mensen traditioneel beschermden of waar ze zich thuis of gehoord voelden zijn er niet meer of hebben aan betekenis verloren.  De overheid heeft zich teruggetrokken en burgers zijn zelf verantwoordelijk geworden voor hun eigen leven. Tegelijkertijd is de overheid burgers steeds meer gaan wantrouwen, zie bijvoorbeeld de Toeslagenaffaire. Dan moet het niet verbazen als die burger zijn vertrouwen in de overheid verliest."

"Bovenop dit alles komt dan een crisis, die uitvergroot wordt in de media en die offers vraagt van mensen van diezelfde overheid. Groepen die ontevreden zijn of normaal elders hun ontlading zouden vinden, zoals bij het voetbal,  zoeken een uitlaatklep of een manier om aandacht te krijgen."

Vertrouwen overheid geschaad

Daarvoor is op de korte termijn uiteraard nodig dat het geweld wordt aangepakt vinden zij.  Pieter Tops: "Een gouden wet uit de crisisbeheersing is om een scherp onderscheid te maken tussen degenen die op rottigheid uit zijn en de anderen. Voorkomen moet worden dat zij met elkaar gaan solidariseren. Meer inzicht in de verharde straatcultuur is een andere vereiste; we weten er domweg nog te weinig van. Hoe uit die verharding zich op straat, op school, in het uitgaansleven, in het gezin? Erkenning van sociale ongelijkheid als voedingsbodem hoort er ook bij. En versterking van ouderlijk en ander gezag. Het zijn allemaal geen kleine opgaven."

"Voor het overige geldt: kritiek op de overheid, hoe onbeholpen of irrationeel soms ook geformuleerd, is niet alleen een grondrecht maar ook een voorwaarde voor een gezonde democratie. Laten we niet vergeten dat voor die kritiek ook wel reden is: niet alleen de avondklok, maar vooral het gestuntel met het vaccinatieprogramma komen het vertrouwen in de overheid niet erg ten goede: ‘als ze dat niet eens kunnen regelen.’ En terughoudendheid in woordkeuze zou politici sieren, zeker die van gevestigde partijen; spreken over een ‘burgeroorlog’ of – in een andere context – over een ‘bananenmonarchie’ gooit olie op het vuur."

Geen oorlogsretoriek

Juliette Schaafsma: "Het is niet verstandig met oorlogsretoriek dat te lijf te gaan. Dat bevestigt de raddraaiers in hun gelijk met hun kijk op de overheid die hun vijand is. Het is ook belangrijk om te achterhalen wat de verschillende groepen in de oproer drijft."

Ook Peter Achterberg pleit voor de-escalatie. "Mensen simpelweg beter informeren over nut en noodzaak van coronabeleid zal niet werken. Een oud adagium in de communicatiewetenschap luidt immers: meer informatie, meer polarisatie. Het zal eerder moeten komen van samenwerking en compromissen tussen (politieke) leiders van links tot rechts die hun achterbannen duidelijk maken dat centrale instituties als de overheid, de rechtsstaat, de wetenschap, et cetera wel bekritiseerd maar niet kapotgemaakt moeten worden." (Peter Achterberg was 25 januari bij EenVandaag na 6.50 min).

Burgervaders

Niels Karsten, gespecialiseerd in politiek leiderschap, illustreert dat met de reacties van de burgemeesters. "De wens is groot om het geweld hard te veroordelen, maar de burgervaders vertegenwoordigen wel iedereen. Aanduidingen als 'het schuim der aarde' en het opwerpen van de vraag of zij 'de titel mens wel zouden mogen krijgen' gaan ver." 

"Aan dat buitengewoon ingewikkelde aspect van het ambt gaf burgemeester van Rotterdam Aboutaleb veel nadrukkelijker invulling door zich in een filmpje op social media vermanend tot de relschoppers uit zijn stad te richten en hen direct aan te spreken op hun geweten. Sommigen zullen daarin misschien de felheid hebben gemist of te veel distantie hebben ervaren, maar het is een type leiderschap dat hem later beter in staat zal stellen in gesprek te gaan met de betreffende jongeren over wat hen uiteindelijk tot deze onacceptabele geweldsuitbarstingen heeft gebracht en de maatschappelijke achtergronden daarvan te begrijpen."

Aboutaleb

Een nieuw narratief

Toch is geweld terugdringen en het gesprek voeren niet voldoende. Op de lange termijn heeft de samenleving ‘een nieuw narratief nodig, een verhaal waarin iedereen zich kan vinden’, stelt Juliette Schaafsma. "De overheid heeft momenteel geen visie op grote vraagstukken als de groeiende ongelijkheid en de klimaatveranderingen die nog eens juist de minder welvarenden het hardste zullen treffen. Noch een antwoord op de vraag hoe we weer solidair kunnen zijn met elkaar. Toen het economisch goed ging, hoefde Nederland geen keuzes te maken en was een visie minder relevant. Nieuwe overheidsmaatregelen zijn nu hard nodig om weer eenheid te creëren om te voorkomen dat verschillende groepen tegenover elkaar komen te staan in de samenleving. Dat doet een beroep op het collectief."

Welke vrijheid?

Socioloog Bram Peper stelt in een interview met Univers dat de avondklok als kapstok fungeert voor een waaier aan verschillende belangen en agenda’s. Sommigen relschoppers zien het als het summum van het ‘afpakken van onze vrijheid’. Peper: “Deze agressie tegen hulpverleners, agenten, winkeliers en boa’s is echter niets nieuws en al vanaf de eerste lockdown aanwezig. Het valt nu op omdat het geconcentreerd is en volledige aandacht van de pers heeft."

Rellen

"Hun vrijheid wordt afgepakt, maar hoe die vrijheid er dan uit moet zien blijft wat duister. Ook het voorbijgaan aan de democratische wijze om verandering te bewerkstelligen, doet je afvragen wat voor vrijheid in wat voor soort land men in gedachten heeft. Zolang het niet duidelijk is wat men wil, wat lastig is met zoveel verschillende groepen, worden ze wel gehoord maar is in gesprek gaan lastig. (…) Sommigen zullen zich ook aangesproken hebben gevoeld door de PVV en FvD, die eerst oproepen om tegen het systeem in opstand te komen en na één avond rellen opeens heel hard law and order gaan roepen. Gelukkig voor de PVV waren er ook jongeren met een niet-westerse migratie achtergrond, zodat hun standaard zondebok snel gevonden was.”

Lees het hele interview met de Tilburgse socioloog Bram Peper in Univers

Gepolder

Hoogleraar Europese Studies Paul Scheffer (Tilburg School of Humanities and Digital Sciences) stelt in ‘Een weerbare democratie vraagt heldere normen’ (NRC 29/1): “Dit is een land waar het gedogen zo ongeveer is uitgevonden. Vaak is gedacht dat een wat losse omgang met de wet een samenleving vrijer maakt. Te veel ‘ law and order ’ is niet goed. Toch is het een oude stelregel: de wet is het schild voor de zwakkeren. Dat wil zeggen, het oogluikend toestaan van wetsovertreding maakt burgers kwetsbaar. Die onveiligheid doet juist afbreuk aan de vrijheid."

Complotdenken niet onschuldig

Scheffer wijst ook op de impact van complotdenken: "Complotdenken is niet onschuldig: het opent de deur voor geweld. Via sociale media worden de geesten rijp gemaakt. Burgers zouden stap voor stap hun vrijheid verliezen. (...)  Het is niet eenvoudig om betekenis te geven aan de ideeën van complotdenkers – ergens eindigt mijn geloof in hoor en wederhoor. Niet elk verschil van mening is waardevol. Zo ontdekken we in deze pandemie opnieuw de grenzen van het gepolder. Een weerbare democratie begint met normering: er valt veel te verdedigen voorbij het schikken en plooien."