News and events Tilburg University

50 jaar psychologie: levenslessen voor primaten door Frans de Waal

Gepubliceerd: 01 oktober 2021 Laatst bijgewerkt: 04 oktober 2021

Psychologie in Tilburg bestaat 50 jaar. Om dat te vieren nodigden we de wereldberoemde primatoloog én hoogleraar Psychologie Frans de Waal uit om een lezing te geven in een uitverkocht Poppodium 013. Met talrijke voorbeelden van herkenbare uitdrukkingen, gedragingen en emoties bij chimpansees en bonobo’s maakte hij de ruim 600 aanwezigen aan het lachen en ontroerde hij ons. En bovenal liet hij zien: wij zijn allemaal primaten. De grootste uitdaging voor psychologen is misschien wel het objectief bestuderen van de eigen soort.

“Hoe worden wij slim genoeg om te weten hoe wij weten?” Met die doordenker leidde kersverse TSB decaan Antoinette de Bont de avond in. Zij stond kort stil bij de geschiedenis van psychologie in Tilburg. Hoe noeste arbeid in de textielindustrie en de automatisering van het weefgetouw leidden naar economische psychologie. En hoe we via jeugdpsychologie en functieleer via klinische psychologie en gezondheidspsychologie uitkwamen bij epistemologie: hoe kunnen we weten? En… zijn we slim genoeg om te weten? Vragen waar geen direct antwoord op is. Waarvoor je aannames moet loslaten, je verbeelding moet laten spreken en buiten je eigen kaders moet denken. Daarbij komt Frans de Waal van pas.

Frans de Waal slide puppetshow 013

Duizend uur

Zo lang is nodig om een dier te bestuderen voordat je een experiment kunt opzetten. Indrukwekkend te bedenken hoeveel uren Frans de Waal inmiddels tussen de chimpansees en bonobo’s heeft doorgebracht. Om ons te kunnen laten zien dat theorieën als ‘antropomorfisme is fout’, ‘dieren kunnen niet terug- of vooruitkijken’ of ‘dieren kennen geen complexe emoties’ allemaal ontkracht kunnen worden. Zelfs het aantal gezichtsspieren en subtiele gezichtsuitdrukkingen zijn bij chimpansees precies hetzelfde als bij de mens.

Zuur gezicht

Vreugde, verdriet, altruïsme, uitgekooktheid, angst, gevoelens van onrecht en gevoel voor humor. We zagen het allemaal voorbij komen op de inmiddels vertrouwde gezichten van onze mede-primaten. Zelfs walging blijkt onze familie niet vreemd. Iets dat lange tijd gedacht werd exclusief aan mensen te zijn voorbehouden blijkt in apen, maar ook in veel andere diersoorten aantoonbaar aanwezig. Evenals het bieden van troost bij angst of verdriet getuige het bekende en ontroerende moment van ‘mama’s last hug’. Een prachtig afscheid van alfavrouw Mama die een ware inspiratie was voor het boek ‘Mama’s laatste omhelzing. Over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over ons zelf’.

Vechtpartij

Allemaal zijn we dus primaten. Is er dan niets dat ons van onze achterneven en -nichten onderscheidt? Wat ons mensen uniek maakt is de manier waarop wij taal gebruiken en het feit dat we in enorme groepsverbanden kunnen samenleven. Zoals De Waal droogjes formuleert: “Een zaal als deze gevuld met chimpansees of bonobo’s was allang op een enorme vechtpartij of een orgie uitgelopen.” Blijft toch die uitdaging om als psychologen onze eigen soort te doorgronden. Op naar de volgende 50 jaar psychologie in Tilburg!  

Frans de Waal - Zaal 013