Nicola Jagers

Nicola Jägers: Mensenrechten worden vaak gebruikt voor politiek gewin en moeten worden beschermd

Published: 06 december 2021 Laatst bijgewerkt: 06 december 2021

Mensenrechten een ver-van-mijn-bedshow? Integendeel, internationale mensenrechten betreffen niet alleen landen zoals Syrië of China en zijn relevanter dan ooit. Volksvertegenwoordigers koppelen vaccinaties, het tekort aan betaalbare woningen, vluchtelingen of de klimaatcrisis voortdurend aan mensenrechten, stelt hoogleraar internationale mensenrechten Nicola Jägers. Maar deze rechten worden ook bedreigd doordat politici ze voor hun eigen karretje spannen. Wat kunnen we doen om inflatie van mensenrechten tegen te gaan? Een interview met haar naar aanleiding van de Internationale Mensenrechtendag op 10 december en de 25e uitreiking van de Max van der Stoel Award.

‘Waar beginnen de universele rechten van de mens (…)? Op kleine plaatsen, dichtbij huis - zo dichtbij en zo klein dat ze op geen enkele wereldkaart te zien zijn. (…) Dat zijn de plekken waar iedere man, vrouw en kind gelijke rechtvaardigheid, gelijke kansen, gelijkwaardigheid zonder discriminatie zoekt. (…). Zonder gezamenlijke actie van burgers om ze dicht bij huis te handhaven, zullen we tevergeefs zoeken naar vooruitgang in de grotere wereld.’

Met dit citaat van de Amerikaanse presidentsvrouw Eleonor Roosevelt ter gelegenheid van de 10e verjaardag van de verklaring van de universele rechten van de mens in 1958, illustreert Jägers het belang van fundamentele mensenrechten voor iedereen. 

Nicola Jagers

Mensenrechten zijn een wapen tegen de macht van overheden

Hoogleraar internationale mensenrechten Nicola Jägers

 

‘De afgelopen acht jaar was ik lid van het College van de Rechten van de Mens, de Nederlandse waakhond, die is ingesteld om toezicht te houden. Daar heb ik gezien hoe belangrijk mensenrechten zijn, óók in Nederland. Ons land heeft vaak de neiging naar andere landen te wijzen als het om schendingen gaat, en is soms blind voor zaken zoals racisme of inperking van vrouwenrechten in eigen huis. Vlak na WOII, in 1948, zijn de mensenrechten opgeschreven in de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens, als wapen tegen de macht van overheden. Het gaat dan ten diepste om menselijke waardigheid. Uit deze stam van de Universele Verklaring, zijn veel takken ontsproten, voor vrouwen- en gehandicaptenrechten bijvoorbeeld. En er kwamen verfijningen door toezicht op nationaal en internationaal niveau. Mensenrechten leken onaantastbaar en vanzelfsprekend onder de schaduw van de oorlog. Maar ons geheugen is kort.’

Mensenrechten staan onder druk?

‘Ja, de geopolitieke machtsverhoudingen hebben zich natuurlijk ontwikkeld. Politieke machtsblokken van toen, Europa en de VS, leverden in ten gunste van China bijvoorbeeld. Dat land stelt dat het westen veel te veel gericht is op individuele rechten waardoor het collectief, dat voor China veel belangrijker is, in het gedrang komt. Maar ook binnen Europa is er geen eensgezindheid meer nu Hongarije en Polen geen boodschap hebben aan rechten voor LGBTIQ+ mensen en onafhankelijke rechtspraak wordt ondermijnd. 

Verder moet je ook denken aan nieuwe machtsstructuren, kijk naar het geglobaliseerde  bedrijfsleven. Ik heb onderzoek gedaan naar hoe het bedrijfsleven mensenrechten naleeft, want  hun invloed reikt nu over grenzen heen en betreft arbeidsrecht, milieu, inkomens enz.

Die veranderingen zorgen ervoor dat er een herbezinning over mensenrechten optreedt en ze nu anders geïnterpreteerd worden dan in 1948. Daarom moeten we waakzaam blijven en mensenrechten beschermen.’

Dat is geen gemakkelijke opgave, hoe voeren we dat uit?

‘In de Grondwet staat dat Nederland zich actief moet inzetten om de internationale rechtsorde te beschermen. Natuurlijk, ons land is klein, en grote vriend de VS is een tijd afwezig geweest op dit gebied, maar Nederland is dus verplicht op te treden tegen straffeloosheid, tegen ongelijkheid en discriminatie. Dat kan door actief instituties die mensenrechten beschermen op nationaal en internationaal niveau te bevorderen. Bepaalde landen zoals China, Rusland en Polen werken dit actief tegen. Een voorbeeld is de in 2005 opgerichte procedure bij de VN waarbij landen elkaars handhaving van mensenrechten beoordelen, de ‘Universal Periodic Peer Review’. Het systeem is niet perfect maar verdient steun. Verder is er werk aan de winkel om de relevantie van mensenrechten in het licht van huidige uitdagingen, zoals de klimaatcrisis, duidelijker te maken.’ 

Educatie van groot belang om mensenrechten duidelijk te maken

En hoe kunnen we binnenshuis mensenrechten beschermen?

‘Ook binnen Nederland moeten we waakzaam blijven. Het woord mensenrechten werd nog nooit zo vaak gebruikt als nu in de Kamer, maar meestal als de spreker er voordeel van heeft. En in westerse parlementen wordt nu tegelijkertijd openlijk aan het belang van mensenrechten getwijfeld. Dat is een sluipend proces van afkalven van die rechten. Ik vind dat waar getornd wordt aan fundamentele mensenrechten, we daar altijd een krachtig tegengeluid moeten laten horen.’

Is negeren van dergelijk gedachtengoed niet een optie om die erosie tegen te gaan?

‘Nee, dat vind ik zeker geen goed antwoord. Het parlement moet de relevantie van mensenrechten veel duidelijker maken. En verder is educatie daarom van groot belang. Nederlanders hebben vergeleken met omringende landen weinig kennis van de rechten van de mens. Als je hen ernaar vraagt, dan weten ze nog wel de vrijheid van meningsuiting te noemen, maar veel meer niet. Van die rechten moet je van jongs af aan doordrongen zijn en die kennis meenemen naar de universiteit.’ 

De Max van der Stoel Award uitreiking en de lezing vanwege de Internationale dag van de Rechten voor de Mens worden online gehouden op 10 december om 13.00 uur. Gastspreker is de Nederlandse Mensenrechten ambassadeur Bahia Tahzib-Lie. Daarna vindt de  25e uitreiking van de Max van der Stoel Award plaats. Registratie is verplicht.

(Door Tineke Bennema)