Kerstboodschap Tilburg University

Spiegel je aan de mieren voor het goede leven

Gepubliceerd: 13 december 2021 Laatst bijgewerkt: 24 december 2021

5 stemmen.


Wanneer doet de mens het goede, stelde Aristoteles als vraag. Hoe kan dan de wetenschap een bijdrage leveren aan het goede leven, voor iedereen en hindernissen wegnemen? Over dergelijke vragen buigt theoloog Willem Marie Speelman zich, vertaald naar het denken over de grote kwesties van nu: duurzaamheid, zorg, leiderschap en armoede vanuit franciscaanse optiek beschouwd. 'We kunnen op een andere manier naar de wereld kijken, met perspectief op harmonie.'

‘Wetenschap begint met de juiste vragen te stellen. We zijn gewend om voortdurend problemen aan de orde te stellen en naar oplossingen te zoeken in efficiency en bestedingen. Robert Skidelsky, econoom, schreef dat we ook anders naar de werkelijkheid kunnen kijken. Met meer oog voor duurzaamheid, waarbij het voorzichtigheidsidee gekoppeld aan verantwoordelijkheid leidend moet zijn en niet effecten behalen op korte termijn. Dat sluit aan bij de spirituele vraag naar het goede leven: hoe geeft dat de mens perspectief? Aristoteles stelde al die vraag: wanneer doe je het goede? Eigenlijk weet iedereen dat een aantrekkelijk vooruitzicht niet het materiele is, het saaie Zwitserleven. Maar dat het leven draait om liefde, relaties, gewaardeerd worden en harmonie.

En dan verwijs ik naar de Encycliek over de aarde als gemeenschappelijk huis, Laudato Si, waarin Paus Franciscus stelt dat de wereld ook een mysterie is, waar ikzelf deel van uitmaak. We moeten haar niet zien als een probleem, dat is slechts een deel van de werkelijkheid, maar haar accepteren, waarderen, onderzoeken. En nadenken over een andere menselijke verhouding met de natuur. Een wetenschapper bedrijft wetenschap door CO2 te meten in het lab, maar tegelijkertijd beseft hij zittend in zijn tuin dat hij onderdeel is van de planeet.’

Wim Speelman

We moeten problemen niet ontkennen, alleen kunnen we op een andere manier naar de wereld te kijken, met perspectief op harmonie.

Willem Marie Speelman - bijzonder hoogleraar Franciscaanse Spiritualiteit, Theologie en Geschiedenis

Maar we kunnen problemen toch niet uit de weg gaan?

‘Nee, zeker moeten we problemen niet ontkennen, alleen kunnen we op een andere manier naar de wereld te kijken, met perspectief op harmonie. Denk aan de coronapandemie, ons doel was zo snel mogelijk een vaccin krijgen en we moeten ons ook de vraag stellen: wat is onze relatie met de natuur? Veel gestelde doelen draaien om geld. Of kijk naar de Toeslagenaffaire en leiderschap; we blijven denken in snelle oplossingen, maar krijgen daarmee de menselijkheid niet terug. We moeten dieper kijken. Voor mijn onderzoek heb ik medewerkers van de Belastingdienst geïnterviewd, ze hebben groot gevoel van rechtvaardigheid, maar mochten hun verantwoordelijkheid niet laten gelden. Ze werden niet gezien en gehoord. 

Zie dan voor een antwoord naar verpleegsters die weten waar het om draait als ze iemands poetsen tanden als hij op IC ligt, wat niet hoeft. Dat is de mens terugbrengen tot zijn mens zijn. Dat is perspectief van de zorg, in plaats van efficiency, van snel en goedkoop helpen. Die vraagstukken leg ik in de organisaties voor.’

Hoe draag je als theoloog concreet bij aan het verminderen van  ongelijkheid, armoede, de opwarming van de aarde?

‘Er zijn mensen die ellendig arm zijn en mensen die ellendig rijk zijn. Franciscus was op een goede manier arm; hij omarmde de aarde. Al duizenden jaren kiezen sommige mensen bewust voor armoede als een manier van leven. Het kan heel aantrekkelijk zijn om arm te zijn. Je kunt je de vraag stellen: zijn herten en bijen arm? Zij bezitten niets. Door armoede alleen als probleem te benaderen, kun je het probleem vergroten. 

Benader mensen op een andere manier, laat hen zelf hun verhaal vertellen. Het mysterie van het leven kan je niet ontkoppelen, oplossen, ik ben zelf een mysterie voor mezelf maar geen probleem. Het is mijn taak als wetenschapper die verhalen te verzamelen en te analyseren. Zo zijn we bezig met een onderzoek naar armoede in Nigeria, waarbij we ontdekken hoe moeilijk het is om arme mensen over hun armoede te laten vertellen. Ze willen hulp, zoeken oplossingen, maar vertellen vervolgens dat iedereen in Nigeria corrupt is en niemand hen helpt. Maar we moeten hun verhaal kennen om daarin hun perspectief op het goede leven te kunnen ontwaren. Het boek Het gezicht van de armoede van journalist Dick Wittenberg vertelt hoe Nederlanders geld opgehaald hadden om een uiterst arm dorpje in Malawi te ondersteunen. Geld helpt natuurlijk, maar niet als je niet het hele verhaal van de armoede kent. Daarom vroegen ze de dorpsvergadering wat ze met dat geld moesten doen. De vergadering besloot kunstmest te kopen, om een goede oogst mogelijk te maken. Het goede leven was voor hen toen: dat er in het komende jaar geen mensen van de honger omkwamen.’

Wat kan de theologie ons bieden op het gebied van duurzaamheid?

‘Zoals wij nu leven op aarde weten we dat het niet goed gaat. Dat is voor de aarde niet zo’n probleem, die kan wel voor zichzelf zorgen. De mens moet daarom de vraag naar zichzelf stellen: hoe leef ik en hoe zullen mijn kinderen leven? Bekijk je ecologische voetafdruk. Spiegel je aan de mieren: zelfs qua massa zijn er veel meer mieren dan mensen, toch laten zij geen afval achter. In zekere zin leven zij boetvaardig, nederig. Ook Franciscus wilde boetvaardig leven. Gelukkig leven met wat hij nodig had, niet meer. 
Het kan een goed leven zijn, als je niet meer gebruikt dan je nodig hebt. Als het doel niet is: ik vind dat ik alles uit het leven moet halen wat kan. Maken al die weer opgekomen files ons gelukkig? Ik kan ook leven met het idee dat Spanjaarden van hun natuur genieten zonder dat ik daar bij ben; ik geniet van de natuur hier. Als je blijft bewegen, je je matigt, alleen dat gebruikt wat je nodig hebt, kun je je gelukkig voelen.’

Willem Marie Speelman (1960) is per 1 september benoemd tot bijzonder hoogleraar Franciscaanse Spiritualiteit, Theologie en Geschiedenis van het Franciscaans Studiecentrum. Dat centrum is gevestigd aan de Tilburg School of Catholic Theology (TST).

(Door Tineke Bennema)

Foto door Wilfried Scholtes