News and events Tilburg University

Promovendus Mark Beumer: Rituelen doen ertoe, juist in tijden van epidemieën

Gepubliceerd: 29 juni 2020 Laatst bijgewerkt: 03 juli 2020

De wereld werd in december 2019 opgeschrikt door een epidemie die sinds de pestuitbraak van 1348 niet meer is voorgekomen en niet gemakkelijk te beheersen valt. In dit essay onderzoekt promovendus Mark Beumer, medisch historicus, apothekersassistent en aankomend ritueelwetenschapper, verbonden aan Tilburg School of Humanities and Digital Sciences, de uitbraak van een epidemie in Athene in de vijfde eeuw voor Chr. Hoe reageerden de Atheners hierop, zochten ze hun toevlucht tot rituelen en hun goden? En wat kunnen we ervan leren?

Rituelen werden veronachtzaamd

Tussen 431 en 404 v. Chr. vochten de stadstaten Athene en Sparta een oorlog uit, vanwege het groeiende Atheense imperialisme. In 429 en later in 427 brak een epidemie uit, die ruim een eenderde van de Atheners decimeerde. Niet alleen veroorzaakte de epidemie onbeschrijfelijke ellende, terwijl het zijn gang ging; het verminderde het aantal beschikbare strijders drastisch.. Meestal kwam de ziekte plotseling op, waarbij het hoofd en de ogen werden getroffen, de keel en de tong bloedrood werden en de ademhaling onregelmatig was. Daarna kwam niezen, heesheid en hoesten voordat de ziekte in de maag greep. De dorst van de patienten was niet te lessen en ze konden ook niet slapen. Veel mensen stierven na enkele dagen. Vermoedelijk ging het om buiktyphus.

Passende verwijdering van de doden vormde een integraal onderdeel van het functioneren van de polis, waar een sierlijke doorgang van deze wereld naar de volgende essentieel werd geacht. Zodra een Athener was gestorven, zouden oudere vrouwen uit de familie het lichaam wassen en zalven met olie. De familie zou een wake houden waarbij klaagzangen werden gezongen. De begrafenis zelf zou plaatsvinden twee dagen later voor zonsopgang, waardoor er niet alleen tijd was voor het ontvangen van bezoekers, maar ook om er zeker van te zijn dat de ‘overledene’ echt dood was. Vervolgens werd het lichaam naar zijn laatste rustplaats gedragen op de muziek van de aulos – een hobo-achtige instrument. Volgens de wet baant de processie zich een weg door stille zijstraten, waardoor de mogelijkheid van een opzichtig openbaar spektakel wordt afgesneden.

De epidemie verspreidt zich door trek naar de stad

De eerste gevallen verschenen in de Atheense havenstad en uitvalsbasis voor veel reizigers en kooplieden, die de ziekte ongetwijfeld opliepen tijdens hun reizen naar het buitenland. De Atheners probeerden infectie te voorkomen door niet voor de zieken te zorgen en de begrafenisrituelen voor vrienden en familie niet meer na te leven. Geschiedschrijver Thucydides vertelt over hele huishoudens die omkomen zonder dat iemand hen kon helpen en over lijken die op straat en in tempels liggen, een prooi voor dieren en roofvogels.

De omstandigheden die tot de verspreiding van de pest hebben geleid, zijn gemakkelijker vast te stellen. Uit angst voor de Spartaanse aanval had de Atheense leider Perikles de inwoners van het omringende platteland bevolen naar de polis te trekken. Deze massa mensen, samengedrukt in de hete zomer, creëerde een situatie die ideaal was voor een snelle overdracht van de ziekte. De verzwakte Atheense strijdmacht trok naar het noorden, nabij Macedonië, om medesoldaten te helpen daar al gestationeerd, maar slaagde er alleen in ze te infecteren.

Toen ze de andere Griekse stadstaten zagen die onaangetast waren door de pest, raakten de gedemoraliseerde Atheners ervan overtuigd dat ze door de goden waren uitgekozen. Hoewel de Atheners terugkeerden naar meer deugdzaam gedrag toen de epidemie afnam, was hun militaire macht blijvende schade toegebracht, waardoor de oorlog tussen Athene en Sparta nog bijna tien jaar voortduurde.

Toevlucht zoeken tot de goden

De Atheners zochten zelf de oorzaak voor deze epidemie bij de goden en dan met name bij Apollo Epikourios (‘de helper), Apollo Smintheus (‘van muizen’) en Apollo Alexikakos (‘beschermer tegen het kwade’). Apollo stond traditioneel bekend als pestgod, die plagen op de mens afstuurde, maar deze ook weer terugnam. De Atheners probeerden Apollo tevreden te stellen door zijn geboorteplaats Delos te zuiveren van alle resten die door de begrafenissen waren achtergebleven. Geboorte en dood werden door de Grieken namelijk als rituele besmetting gezien, wat zuivering beoogde. Verder werd het Ionisch festival Delia ingesteld om Apollo over te halen de epidemie af te remmen.

Het is duidelijk dat het dagelijkse leven in de Oudheid was doordrenkt met rituelen om de goden gunstig te stemmen en is natuurlijk een andere tijd en context dan de onze. Toch zien we ook nu dat mensen deels hun toevlucht zoeken bij het hogere en het goddelijke om een dergelijke crisis te doorstaan. Net zoals de Atheners kreeg de wereld wederom te maken met iets waarover de mens geen controle kon uitoefenen. Toen men uiteindelijk de ernst in de gaten kreeg, werden wereldwijd maatregelen genomen, variërend van ontkennend en minimale maatregelen (Amerika, Brazilië) tot intelligente lockdowns (Nederland) en volledige lockdowns (Italië, China). Iedereen moet voortaan 1.5 meter afstand tot elkaar bewaren. Dit heeft tot veel woede en verdriet geleid.

Het aspect dat hier veelal is weggelaten is de rol van religie en ritueel. Toch zijn er juist veel mensen die zich nu wenden tot religie, van het aansteken tot kaarsjes tot gebeden om genezing door God, geneesheiligen of andere religieuze figuren. Het aantal rituelen om dit te virus te bezweren is dus drastisch toegenomen. Met deze confrontatie is angst voor de dood ontzettend toegenomen, zeker toen wij de beelden van de IC’s uit Italië zagen, waar men op gegeven moment moest gaan selecteren wie geholpen werd en wie niet.

Afwezige rituelen

Er was sprake van “afwezige rituelen”. Dit gebrek aan religie en ritualiteit laat duidelijke sporen na. Uitvaarten moeten plaatsvinden in besloten kring en mensen overlijden aan corona, die al iets onder de leden hadden. Het is een situatie die wij niet gewend zijn. De mens heeft de afgelopen millennia alles overheerst en gecontroleerd via wetten, regels en ongeschreven regels.

Met de eventuele komst van een tweede golf is de angst nog niet weg, zij het dat er nu veel meer bekend is over het virus, wetenschappelijk onderzoek en de herkomst. De vraag is of de mens hiervan wel wil leren. Mijn advies zou zijn om ons minder zorgen te maken over iets wat je toch niet kunt controleren. De natuur laat zich niet overheersen, al denken mensen van wel. Steek anders gewoon dat kaarsje aan en bid tot dat bovennatuurlijke waar jij je goed bij voelt, maar laat angst leven niet overheersen. Uiteindelijk trekt het virus weg en zal het dagelijks leven zich herstellen.