Tilburg University Society

Verbindt de werelden van openbaar bestuur, politiek, bedrijfsleven en wetenschap

De vormgeving van Europese instituties op lange termijn

‘De vormgeving van Europese instituties op lange termijn’ was het thema van de Tilburg University Society bijeenkomst die gehouden werd op donderdag 29 maart 2018 in Sociëteit De Witte in Den Haag. Europa heeft te kampen met een weinig aantrekkelijk imago, is als een te kleine deken op het echtelijk bed en dan is de oplossing niet: gaan trekken, maar dichter tegen elkaar aanschuiven, zei Piet Hein Donner, Vice-President van de Raad van State, een van de sprekers. De andere keynote speaker was Wim van de Donk, Commissaris van de Koning van de Provincie Noord-Brabant, hoogleraar Bestuurskunde van Tilburg University. Ook aanwezig waren voormalig premier Jan Peter Balkenende, voormalig minister van financiën en voormalig voorzitter van de Eurogroep Jeroen Dijsselbloem en oud-minister van Economische Zaken Laurens Jan Brinkhorst. Gastheer was Sylvester Eijffinger, President van de Society. De voorzitter van het College van Bestuur van Tilburg University, Koen Becking, was moderator.

Volgens Donner wordt de Europese Unie vooral geassocieerd met beperkt handelingsvermogen, open grenzen die onveiligheid te weeg hebben gebracht en bureaucratisering. De felheid van het publieke debat, dat tot doel heeft de meningen scherper tegen over elkaar te zetten, draagt aan het negativisme bij.

Het is moeilijk een schets van de toekomst van Europese instellingen te maken, omdat de ontwikkelingen sneller gaan dan ooit, maar we weten wel dat we niet het voorbeeld willen volgen van de VS, China, Rusland en vele landen die het model van democratische rechtsstraat met liberale samenleving afwijzen.

Door globalisering raakt de wereld ook op financieel-economisch steeds nauwer vervlochten. Grote verschuivingen leiden tot veel spanningen, binnen en tussen lidstaten. Wat de Unie kan bieden raakt uit het zicht.

Veel partijen volgen het electoraat dat zich bedreigd voelt. Politici spreken gemakkelijk over nationale autonomie en het daarbij behorend ontvlechten van hun land en de Unie. Maar de gevolgen hiervan worden niet overzien, zoals Brexit aantoont.

Solidariteit en bescherming

Europese Samenwerking doet juist een beroep op onze saamhorigheid, solidariteit en bescherming van anderen, stelt Donner. Denken over versteviging is juist noodzakelijk, om veiligheid en welvaart voor iedereen te garanderen. Instituties zijn nodig maar hebben niet de kracht om te verbinden. De EU wordt wel verweten niet democratisch te zijn, en het centrum van het politieke debat over Europa vindt niet plaats bij de instellingen.

Een radicale oplossing zou kunnen zijn om de voorzitter van de Commissie te kiezen, als in een soort presidentieel systeem, zei Donner. Een andere optie die circuleert is om nationale staten extra bevoegdheden te geven op nationaal niveau. Maar dan moeten ook de verplichtingen ten opzichte van de unie duidelijk zijn.

De Unie lijkt op een klein deken in echtelijk bed: trekken helpt niet, dichterbij elkaar gaan liggen, wel. En bedenk dat wij zijn niet slechts waarnemers zijn, de processen van ontvlechting zullen alleen plaatsvinden als we niets doen.

Niets doen voor Europa is geen optie

Ook Wim van de Donk wees op de Europese vervlechtingen, de duizelingwekkende globaliserende ontwikkelingen en een hardnekkig negatief anti-Europa sentiment. Door digitalisering vinden acceleraties plaats. Niemand kan precies voorspellen hoe Europa zich gaat ontwikkelen, net zo min als we dat konden bij de oprichting van de Unie van Kolen en Staal.

Paradoxaal genoeg brengt een crisis ons vooruit. Daardoor realiseren we ons dat de Unie zich op een eerlijke, duurzame en efficientere manier moet ontwikkelen.

Als we menen dat Europa innovatief moet zijn, dan is het noodzaak minder bureaucratie te  hebben, leiderschap op dat niveau loopt achter. Staatsmacht moet veel meer hybride worden, niet meer zo zeer territoir zijn georganiseerd maar per economische tak en met minder regelgeving. Europa is in essentie verschil en variëteit en als je dat niet in de Unie brengt dan heeft Europa geen kans van slagen.

Het is nodig een nieuw concept van integratie te ontwikkelen voor Europa, op sociaal-economisch en politiek gebied. Het is niet de bedoeling om te centraliseren, maar meer over te laten aan de regio’s en steden. Nieuwe ideeën over verbindingen en vertrouwen zijn nodig. En we moeten terug naar onze roots, de ziel van Europa, gebaseerd op de menselijke waardigheid. We moeten de jonge generatie een aantrekkelijk alternatief laten zien, ook in verband met het klimaat. Er is geen planeet B.

Ook Van de Donk wees erop dat niets doen voor Europa geen optie is.

Jan Peter Balkenende voegde toe dat de Europese droom perspectief nodig heeft, niet alles wat Europa heeft geboden is ideaal. De Unie kan weer schwung krijgen door vergroening van de Europese economie, met concrete voorbeelden die positieve bijdragen leveren.

Jeroen Dijsselbloem stelde dat er geen nieuwe missie voor Europa nodig is, de Unie heeft bijgedragen aan veiligheid en welvaart. We moeten er vooral voor zorgen dat de instituties stevig zijn.

Download