Understanding Society

Tilburg University staat al meer dan tachtig jaar garant voor hoge kwaliteit van onderzoek en onderwijs. We zijn specialist in mens- en maatschappijwetenschappen en willen een structurele bijdrage leveren aan de samenleving.

Praktische hulp na ramp beperkt stress

De verwoestingen op met name Sint Maarten zijn zo omvangrijk dat noodhulp en steun bij de wederopbouw zijn geboden. De veerkracht van getroffenen is over het algemeen groot, maar krijgt weinig kans zonder middelen van buitenaf. Praktische hulp en steun zijn daarmee belangrijke instrumenten om stress te verminderen.

Opiniestuk door Peter van der Velden, hoogleraar Victimologie, INTERVICT, Tilburg University, en Peter van Loon, adviseur Crisis Stress Trauma, gepubliceerd in NRC Handelsblad dd. 16 sept. 2017

Nu de orkanen de Nederlandse Eilanden hebben verlaten, zijn we via de (social) media intensief getuige van de enorme verwoestingen. We zien aangrijpende beelden zoals bij andere grote natuurrampen in de afgelopen decennia, zoals Harvey, Katrina, en de Tsami. De opkomende orkaan Jose treft de getroffenen eilanden mogelijk snel nog een keer. Toch is de betekenis anders omdat de eilanden onderdeel van het Koninkrijk zijn. Het is daarmee ‘minder ver van ons bed’ en krijgt een andere dynamiek: er is crisisberaad binnen het kabinet, inzamelingsacties worden gestart et cetera.

De getroffen bewoners en bestuur staan voor de gigantische taak alles weer begaanbaar te maken, mensen te voorzien in hun primaire levenshoeften, en een begin te maken met de wederopbouw. Die wederopbouw betreft niet alleen woningen, scholen, gebouwen, gezondheidszorg en infrastructuur, maar ook de economie als geheel. Het toerisme, een zeer belangrijke bron van inkomsten, lijdt - zeker de eerste tijd - ernstig onder deze ramp.

Getroffenen en getroffen gemeenschappen zijn tot veel in staat, maar hun veerkracht krijgt weinig kans zonder middelen van buitenaf. Het gaat om noodhulp en maar zeker ook op hulp bij de wederopbouw en herstel van de gemeenschap. Door het verlies van huis en buurt, werk en inkomen, bezittingen, scholen en andere zaken die belangrijk zijn, staat ook hun mentale gezondheid onder druk. Door het verlies van al deze belangrijke “bronnen” ontstaat stress en voorkomen moet worden dat deze stress als ziekmaker gaat fungeren. Het herstel van “bronnen” is dus een belangrijke interventie voor de mentale gezondheid van de bevolking en eerdergenoemde rampen tonen dat dat maanden en maanden tot jaren kost.

Het was voor velen ongetwijfeld zeer angstaanjagend. Velen zullen wat ze gezien, gehoord, gevoeld en gedaan hebben tijdens de ramp zeker in de eerste weken, moeilijk kunnen loslaten. Voorstelbaar is het verdriet en de wanhoop die getroffenen zullen voelen. Alhoewel deze reacties beschouwd worden als normale reacties op abnormale gebeurtenissen, kunnen ze het leven behoorlijk en op een nare ontregelen. Ter vergelijking: 2-3 weken na de vuurwerkramp Enschede bleek 70% van de getroffenen bewoners daar ernstig lastig van te hebben. Er waren bijna geen bewoners die nergens last van hadden. Dat zal bij de getroffen van Irma niet anders zijn, ook gelet de uitkomsten van studies na Katrina en vele andere orkanen in de VS.

Onderzoek en ervaring in de afgelopen decennia laten zien dat een deel langere tijd last houdt van bijvoorbeeld slaapproblemen, opdringende herinneringen, verdriet, angst, vermoeidheid, boosheid, en neerslachtigheid. Bij een variabele minderheid zijn deze klachten dermate ernstig en langdurig dat er sprake is van psychopathologie, zoals een posttraumatische stress stoornis (PTSS). Het beïnvloedt het leven structureel negatief.

Ofschoon iedere dode er één te veel is, zijn bij deze ramp gelukkig heel weinig doden gevallen op de eilanden. Ter illustratie, door de Tsunami in 2011 in Japan zijn circa 19.000 mensen omgekomen. Al die empirische onderzoeken maken ook duidelijk dat de ernst en duur van deze gevolgen wel degelijk beinvloedbaar zijn.

Daarbij gaat het in eerste instantie niet om effectieve psychologische trauma behandelingen, maar om zeer concrete, praktische hulp en steun bij de wederopbouw.  Bekend is bijvoorbeeld dat rampgetroffenen die hun huis hadden verloren, of te kampen hadden met zeer zware schade, veel meer (ernstige) klachten hadden dan getroffenen bij wie dat niet het geval was.  Als met deze wederopbouw voortvarend aan de slag wordt gegaan, wordt voorkomen dat deze bron van stress een chronische bron van stress wordt, en frustraties de boventoon gaan voeren. Hetzelfde geldt voor andere bronnen van stress. Uitgesloten moet worden dat - zoals na de aardbevingen in Italie - grote groepen bewoners na een jaar nog steeds geïmproviseerd moeten leven, leerlingen niet school kunnen en dergelijke. Onderwijl kunnen plannen worden gemaakt en uitgevoerd om zorg te verlenen aan getroffenen, kinderen en volwassenen, die te kampen hebben met ernstige psychische klachten. Anders gezegd, hoe langdurig de effecten zijn heeft het Koningrijk voor een belangrijk deel zelf in de hand.  Een bron van frustratie is vaak de wijze waarop getroffenen zich bejegend voelen door overheden: dat is een belangrijke les geweest van de Bijlmermeerramp.

Een ander punt is de sterke focus op het bewaken van openbare orde. In de media zien we zeer frequent zwaarbewapende militairen op patrouille. Los van de relevante vraag hoe vaak ‘plunderingen’ uit levensnood worden geboren en of ze dan nog ‘plunderingen’ genoemd mogen worden, bieden zwaarbewapende militairen veelal geen oplossing voor alle andere genoemde (praktische) problemen. Het zal gaan om voldoende erkenning vanuit het Koninkrijk, met aansluitend die hulp die ook door de bevolking en bestuur als hulp wordt ervaren. Aansluiten bij hun behoeften is dan van groot belang.