Nieuws en Agenda

Fons van de Vijver: Een homogene samenleving is een constructie waar we van af moeten

Interview met scheidend prof. Fons van de Vijver, hoogleraar Cross-Culturele Psychologie. Hij was sinds 1982 verbonden aan Tilburg University. Op 20 maart houdt hij de Last Lecture in de Black Box om 16.00 uur.

"In tegenstelling tot wat wij denken is diversiteit niet een nieuw fenomeen. De enige mensen die met recht kunnen zeggen nooit gemigreerd te zijn, zijn de aboriginals die al 60.000 jaar op dezelfde plaatsen wonen in Australië en vrijwel geen contacten hebben gehad met andere volkeren. DNA onderzoek van een 10.000 oud skelet in Engeland, de ‘Cheddar man’, toonde aan dat de bewoners toen blauwe ogen hadden, maar ook een donkere huid. De kruising van de homo sapiens en de neanderthaler leverde pas later een witte huid op, waarschijnlijk gecombineerd met het voordeel om met een blanke huid in de gematigde zones voldoende zonneschijn te kunnen absorberen.

Homogeniteit van een volk is slechts een constructie, er is altijd diversiteit geweest op het gebied van etniciteit, taal, religie en gewoonten. Dat mensen diversiteit niet als natuurlijk ervaren, komt doordat ze vooral hun eigen context zien; we zijn dus qua diversiteit nogal bijziend. En vanuit deze homogeniteit is een identiteit gemaakt die er een is van de meerderheid; andere groepen worden dan gemakkelijk als bedreiging gezien. Of dat nu gaat om homoseksuelen, joden, zwarten, of moslims.

Politici van links de rechts, maar ook de media, spelen op deze homogeniteit in en polariseren zodat ze daar zelf voordeel uit kunnen halen. Partijen als de PVV zetten zich af tegen moslims en partijen als D’66 zetten zich weer af tegen PVV. Door deze dynamiek krijgt homogeniteit veel, vooral negatieve aandacht, terwijl er toch genoeg andere problemen zijn, zoals klimaatverandering.

Hard integratie- en assimilatiebeleid

Uit ons onderzoek naar integratie van Turken in Europa, bleek dat hoe harder het integratiebeleid is, hoe groter de druk van de overheid is op de migranten om te assimileren en de eigen cultuur af te zweren, hoe minder goed de integratie verloopt. In Duitsland en Frankrijk waar van migranten wordt geëist dat ze zich aanpassen (veel meer nog dan in Nederland), vond integratie van Turken veel minder snel plaats dan in bijvoorbeeld Noorwegen, Zweden, Nederland, Australië en Canada. Liberaal integratiebeleid stimuleert de integratie van immigranten.

Mijn promovendus Youssef Azghari heeft onderzoek gedaan naar Marokkaanse Nederlanders die succesvol waren, dan wel ontspoorden. Zijn conclusie was dat degenen die succes hadden meestal op school of via sociaal werk op het kritieke moment waren geholpen door die ene Nederlander (of Marokkaanse Nederlander). Dat is eigenlijk immigratiepolitiek op lokaal niveau. Een soort effectief buddy-systeem. De uitvallers waren vaak op achterstand vanwege het onvermogen van hun ouders om hun kinderen verder te helpen in de Nederlandse samenleving, hadden discriminatie ervaren en konden niet meer uit de neerwaartse spiraal komen.

En ook in Australië zie je dat integratie nu hard gaat, 30% van alle huwelijken zijn intercultureel (in Nederland is dat 10 %), immigranten spreken vaak goed Engels, migranten die de Australische nationaliteit krijgen zijn er trots op om Aussie te zijn en worden verwelkomd. Australië heeft ook de nodige problemen met opname van vluchtelingen, er is ook een soort PVV, maar het algemene klimaat is veel meer gericht op diversiteit. Het algemene excuus dat de Australische premier in 2008 maakte aan de Aboriginals is daar een voorbeeld van. "

Eenheid in verscheidenheid

"Tegenover de constructie van een homogene cultuur zou je een verhaal moeten zetten van eenheid in verscheidenheid. Globalisering betekent dat we elkaar steeds meer nodig hebben, en diversiteit is er altijd geweest. Integratie zou geen zaak meer hoeven te zijn waar we het vaak over hebben. In de jaren 80 zetten mensen zich af tegen ‘buitenlanders’ die hun banen inpikten en nu zijn mensen bang voor anderen die hun ‘identiteit’ afnemen. Maar die nationale identiteit is heel divers en dat moeten we erkennen. Daartegenover kun je beter een verhaal zetten van e pluribus unum. Denk aan Zuid-Afrika waar Desmond Tutu het idee lanceerde van de Rainbow Nation. Ook in landen als Amerika en Indonesië is het idee van eenheid in verscheidenheid in de grondwet vastgelegd.

Hoe dan ook, diversiteit zal er altijd blijven. De geschiedenis is een lang verhaal van oorlogen, tot nog niet zo lang geleden in Europa, de etnische oorlog op de Balkan. Toch hebben we bijgeleerd, we zijn minder geneigd dan vroeger oorlog te voeren als andere meningen ons niet aanstaan. Integratie gaat alleen niet van de ene dag op de andere goed. Maar de ontwikkeling gaat door, door globalisering wordt duidelijk dat we elkaar steeds meer nodig hebben en de technologie, wetenschap en onderwijs kunnen helpen om zaken recht te zetten."

Fons van de Vijver zal over enkele maanden pensioneren en naar Australië emigreren waar hij een aanstelling heeft aan de University of Queensland.

Door Tineke Bennema