Studie en studentenleven

Open Access (OA) publiceren

Wat is Open Access

Open Access is het gratis online toegankelijk maken van wetenschappelijke publicaties via het Internet. Er zijn geen auteursrechtelijke en financiële beperkingen om een publicatie te kunnen lezen, te downloaden, te kopiëren en te verspreiden. Maar … de auteur blijft eigenaar en er is geen toestemming tot aanpassing of tot commerciële verspreiding van de publicatie.

Open Access staat voor vrije toegang tot en vrij gebruik van wetenschappelijke publicaties. Aan (her)gebruik zijn twee belangrijke voorwaarden verbonden: correcte bronvermelding en het eerbiedigen van het zgn. persoonlijkheidsrecht van de auteur.

Het doel van Open Access is de verspreiding van wetenschappelijke literatuur te verbeteren. Zodoende zijn onderzoeksresultaten niet slechts voorbehouden aan abonnees van dure tijdschriften en bereiken ze een breder publiek. Het Internet zorgt voor een snelle verspreiding en wereldwijde toegang.

Definities

Groen open access

Bij groen open access maken auteurs hun werk zelf openbaar door de postprintversie van een publicatie in de institutionele repository te plaatsen. De Tilburgse repository is de Tilburg University Research Portal. Vaak rust er een embargo (3-48 maanden) op het openbaar beschikbaar maken van de postprints. Er zijn geen kosten verbonden aan groen open access. Onder de tab ‘OA via Research Portal’ kun je lezen hoe je een postprint in Pure plaatst zodat het publiek beschikbaar komt via de Tilburg University Research Portal.

Goud open access

Bij goud open access wordt een artikel direct na publicatie open access beschikbaar gemaakt door de uitgever via hun eigen platform of website. De auteur of de instelling waaraan de auteur verbonden is, betaalt hiervoor Article Processing Charges (APC).

De uitgever staat bijna altijd toe dat de auteur de uitgeversversie van het artikel tevens in de institutionele repository plaatst. De Tilburgse repository is de Tilburg University Research Portal. Onder de tab ‘OA via Research Portal’ kun je lezen hoe je een uitgeversversie in Pure upload zodat het beschikbaar komt via de Tilburg University Research Portal.

Goud open access publiceren gebeurt via 'true' (of volledig) open access tijdschriften of via hybride tijdschriften.

Hybride tijdschriften

Hybride tijdschriften bieden auteurs de keuze om al dan niet een artikel in open access te publiceren. Het is een soort tussenvorm van open access. Deze vorm kent echter het probleem van dubbel betalen: een auteur betaalt de uitgever om een artikel open access te maken en de lezer betaalt diezelfde uitgever via een abonnement omdat niet alle artikelen open access zijn. Dit wordt ‘double dipping’ genoemd.

De Nederlandse universiteiten hebben met een aantal grote reguliere uitgevers een overeenkomst afgesloten waarbij onderzoekers onder bepaalde voorwaarden gratis of tegen een grote korting open access kunnen publiceren. Meer hierover onder de tab Overeenkomst uitgevers.

'True' (of volledig) open access tijdschrift

Een volledig open access tijdschrift is een online wetenschappelijk tijdschrift dat alleen artikelen publiceert volgens de principes van open access: artikelen zijn direct gratis toegankelijk, de auteur geeft toestemming voor hergebruik, de auteursrechten blijven bij de auteur en het tijdschrift is peer-reviewed. De uitgever ontvangt geen inkomsten via abonnementbetalingen maar via APC’s.

Pure – Tilburg University Research Portal

Pure is het onderzoekregistratiesysteem van Tilburg University. Pure is de bron voor de Tilburg University Research Portal, dat voor de hele wereld toegankelijk is. De zichtbaarheid van al het materiaal in de Research Portal wordt nog meer vergroot doordat het door verschillende (inter)nationale databases geharvest wordt.

Voordelen van Open Access

Als onderzoeker bereik je met Open Access-publicaties een veel groter publiek dan met publicaties die alleen toegankelijk zijn voor abonnees. Onderzoeksresultaten zijn sneller en beter zichtbaar, met in potentie een verhoogde impact en citatiescore.

Als lezer heb je vrije toegang tot de literatuur die je nodig hebt. Toegankelijkheid wordt niet beperkt door het budget van een bibliotheek of de rijkdom van het land waarin de lezer zich bevindt.

Als docent heb je geen toestemming nodig voor het maken of (online) verspreiden van kopieën. De auteur heeft hier immers al toestemming voor gegeven.

Als student heb je altijd toegang tot Open Access-publicaties en het maakt daarbij niet uit of je op het campusnetwerk zit of daarbuiten.

Voor de universiteit leidt de verbeterde zichtbaarheid van onderzoekers tot een verbeterde zichtbaarheid van de universiteit zelf. Daarnaast draagt het bij aan de missie om kennis te delen.

Nadelen van Open Access

Vaak worden onderzoekers beoordeeld op het publiceren in tijdschriften met een hoge impact factor. Omdat Open Access-tijdschriften relatief jong zijn en omdat tijdschriften op z’n vroegst drie jaar na de oprichting een impact factor krijgen, duurt het langer tot ze dezelfde reputatie opgebouwd hebben als traditionele tijdschriften.

Het aanbod van kwalitatief goede volledig Open Access-tijdschriften wisselt per vakgebied.

Onbetrouwbare Open Access-tijdschriften proberen auteurs te misleiden en geld afhandig te maken. Beall’s list biedt een overzicht van onbetrouwbare Open Access-tijdschriften en -uitgevers, die enkel proberen geld te verdienen zonder op een kwalitatieve manier artikelen te publiceren.

Voor het betalen van APC’s (Article Processing Charges) zijn binnen de meeste universiteiten nog geen voorzieningen getroffen, zoals een open access fonds of betalingsregelingen. Daarnaast moeten die universiteiten nog gewoon betalen voor de licenties op traditionele tijdschriften waarin soms ook al Open Access-publicaties verschijnen. Hierdoor wordt er dubbel betaald (‘double dipping’).

Tilburg University

Tilburg University wil nadrukkelijk het publiceren in Open Access bevorderen als deel van haar maatschappelijke taak en vanwege de grotere bekendheid met de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek van Tilburg University die Open Access oplevert. Daarnaast hecht Tilburg University waarde aan het opbouwen van een wetenschappelijk archief van de instelling.

Het College van Bestuur heeft op 14 juni 2016 het Open Access beleid voor Tilburg University vastgesteld. Dit beleid houdt het volgende in:

  1. Onderzoekers volgen de groene route naar open access. Ze plaatsen na formele acceptatie een digitale versie van hun publicatie in Pure. Waar mogelijk en voor zover auteursrechtelijk toegestaan, wordt deze openbaar gemaakt.
  2. Onderzoekers kiezen waar mogelijk voor publicatie in een open access tijdschrift, bij voorkeur in een tijdschrift van een uitgever waarmee Tilburg University binnen de big deal afspraken een open access-overeenkomst heeft gesloten.
  3. Waar (nog) geen open access-overeenkomst met een uitgever bestaat, verdient ‘true open access’ de voorkeur boven ‘hybrid open access’.
  4. Samen met de Pure-coördinatoren op de faculteiten biedt LIS waar nodig ondersteuning bij plaatsing van een artikel in Pure, bij het vinden van een open access tijdschrift en het in lijn brengen van open access met het archiveringsbeleid van de uitgever.

De volledige tekst van het vastgestelde beleid vind je hier.

Nederlandse regering

De Nederlandse regering vindt dat publiek gefinancierd onderzoek vrij toegankelijk moet zijn. Dit heeft staatssecretaris Sander Dekker in november 2013 in een brief aan de Tweede Kamer geschreven. Hij kiest daarbij voor de gouden route. Dekker wil dat in 2024 100% van de Nederlandse wetenschappelijke publicaties Open Access is en in 2019 60%. Indien er niet voldoende voortgang wordt geboekt, zullen er in 2016 voorstellen volgen om Open Access publiceren wettelijk verplicht te maken.

De regering kiest voor de gouden route, omdat publicaties bij verschijnen meteen openbaar beschikbaar zijn via de website van de uitgever en omdat dit op termijn de meest duurzame route is. De groene route (archiveren in een repository) loopt via de postprintversie van publicaties. Een postprint wordt ook vaak het accepted author manuscript’ genoemd.

Meer informatie over het regeringsbeleid is te vinden op de Nederlandse Open Access website openaccess.nl en op de website van de VSNU.

Onderzoeksfinanciers

NWO

NWO heeft per 1 december 2015 haar subsidievoorwaarden aangescherpt op het gebied van Open Access. Alle publicaties voortkomend uit een ‘call for proposal’ die NWO na deze datum open heeft gesteld, dienen op het moment van publicatie direct voor iedereen toegankelijk te zijn. Aan de subsidievoorwaarden van de voor deze datum opengestelde calls en lopende onderzoeksprojecten verandert niets.

Het openbaar toegankelijk maken kan op drie manieren gebeuren:

  • Een postprintversie van de publicatie deponeren in de Tilburg University Research Portal (de groene route)
  • Publiceren in een Open Access-tijdschrift (de gouden route, vergoeding via NWO- stimuleringsfonds Open Access is mogelijk)
  • Publiceren in een hybride tijdschrift.

NWO staat geen embargoperiodes toe.

Een bijdrage uit het NWO-stimuleringsfonds Open Access is alleen bedoeld als vergoeding voor de kosten van publiceren via de gouden route: het publiceren in een peer reviewed wetenschappelijk Open Access-tijdschrift of het Open Access-publiceren van een peer reviewed boek bij een wetenschappelijke uitgever of in een wetenschappelijke reeks. Alleen hoofdaanvragers van een project kunnen een bijdrage aanvragen. Per onderzoeksproject is een budget beschikbaar van maximaal 6000 euro en de aanvraag moet binnen 6 maanden na definitieve publicatie ingediend zijn.

Meer informatie over het Open Access-beleid van NWO vind je op de NWO-website.

Europese Commissie – Horizon 2020

Vanuit de Europese Unie wordt Open Access publiceren verplicht gesteld na toekenning van een toelage via het programma van Horizon 2020. De versie die openbaar gemaakt moet worden kan de geaccepteerde finale auteursversie inclusief peer review proces (postprint) zijn of de gepubliceerde uitgeversversie.

Op de OpenAIRE-pagina Open Access in Horizon 2020 vind je meer informatie over het openbaar maken van publicaties. Uitleg over de context en de regels vind je in de Guidelines on Open Access to Scientific Publications and Research Data in Horizon 2020.

Europese Commissie – FP7 post-grant Open Access pilot

Binnen FP7 is er geen verplichting tot Open Access maar slechts een aanbeveling voor Open Access via de groene route (publicatie deponeren in een repository).

In 2015 is het FP7 post-grant Open Access pilot gestart om Open Access publicaties te financieren die voortkomen uit afgeronde FP7 projecten. Projecten die korter dan twee jaar geleden beëindigd zijn, kunnen deelnemen aan de pilot. Per FP7 project worden maximaal drie publicaties gefinancierd en publicaties moeten peer reviewed zijn. Aanvragen dienen ingediend te worden zodra een publicatie geaccepteerd is. Alleen publicaties in volledig Open Access tijdschriften worden vergoed en de finale versie moet in een repository gedeponeerd worden. Maximaal 2000 euro per publicatie wordt toegekend om de kosten voor artikelen, boekhoofdstukken en conference proceedings te dekken. Voor monografieën wordt een maximum van 6000 euro toegekend.


Er zijn twee opties om Open Access te publiceren: in een volledig Open Access-tijdschrift of in een hybride tijdschrift. Publiceren via de platforms van uitgevers wordt de gouden route naar Open Access genoemd.

Publiceren in een volledig Open Access-tijdschrift

Een volledig (of ‘true’) Open Access-tijdschrift is een online wetenschappelijk tijdschrift dat artikelen publiceert volgens de principes van Open Access. De belangrijkste kenmerken van een Open Access-tijdschrift zijn:

  • Artikelen zijn direct na publicatie gratis toegankelijk
  • De auteur geeft toestemming voor hergebruik
  • De auteur behoudt zijn of haar auteursrechten
  • Het tijdschrift kent peer review

De toegang tot een Open Access-tijdschrift is vrij en zonder kosten, maar dat wil niet zeggen dat het tijdschrift kosteloos is. Het maakt kosten voor de organisatie van peer review, typesetting, marketing, inrichten van een Internetserver en archiveren. Wie deze kosten betaalt, is afhankelijk van het gekozen business model:

  • De auteur of de universiteit betaalt
  • De subsidieverstrekker van een onderzoek betaalt
  • De uitgever heeft voldoende inkomsten uit sponsoring, advertenties of andere content waar wel voor betaald wordt; er wordt geen of slechts een kleine bijdrage gevraagd.

Publiceren in een hybride tijdschrift

Met hybride tijdschriften worden de traditionele tijdschriften van gevestigde uitgevers bedoeld, zoals Springer en Elsevier. Toegang tot zo’n tijdschrift krijg je via een abonnement maar soms heb je gratis toegang tot een artikel. Een auteur kan bij de meeste tijdschriften namelijk zelf bepalen of hij/zij de publicatie Open Access beschikbaar stelt. De auteur betaalt in dit geval de APC’s (Article Processing Charges) maar behoudt wel zelf de auteursrechten. Vanaf het moment dat het artikel gepubliceerd wordt, is het voor iedereen gratis toegankelijk via de website van de uitgever.

Het voordeel van publiceren in een hybride tijdschrift is dat zo’n tijdschrift meestal al een impact factor heeft. Daarnaast ben je niet beperkt tot het relatief kleine aantal volledig Open Access-tijdschriften op bepaalde vakgebieden.

Als in een hybride tijdschrift veel artikelen Open Access zijn gemaakt, zou dat er toe moeten leiden dat de prijzen van abonnementen lager worden. De uitgever ontvangt immers geld vanuit de abonnementen of licenties én vanuit de APC’s. Dit wordt ‘double dipping’ genoemd. In de praktijk zijn er nog weinig uitgevers die hun abonnementsprijzen hierop aanpassen

Overzichten van volledig Open Access-tijdschriften

De DOAJ (Directory of Open Access Journals) geeft het meest complete overzicht van Open Access-tijdschriften met kwaliteitscontrole (peer review of editorial review) in alle wetenschapsdomeinen. Het bevat meer dan 9400 tijdschrifttitels (mei 2017).

BioMed Central (onderdeel van Springer Science) is een Open Access uitgever met ruim 280 peer reviewed tijdschriften in het domein van biomedisch onderzoek. In juli 2015 hadden 175 BMC-tijdschriften een ISI-impact factor.

PLoS (Public Library of Science) is een non-profit organisatie die ijvert voor Open Access onderzoek. Het publiceert zeven tijdschriften waarbij elk artikel apart wordt gepubliceerd zodra het geaccepteerd en vormgegeven is.

Open Access-archiveren in een repository

Artikelen kun je publiceren in Open Access-tijdschriften maar je kunt ze ook deponeren in vrij toegankelijke Open Access-archieven of repositories. Het doel van repositories is het bieden van toegang tot en het duurzaam bewaren van publicaties. Deze manier van Open Access maken wordt ook wel de groene route genoemd.

De repository van Tilburg University is het onderdeel Publications van de Tilburg University Research Portal.

Repositories kunnen per discipline georganiseerd zijn of per instelling. Repositories bevatten vaak de postprint versie van een artikel: de versie na peer review maar nog niet in de opmaak van de uitgever. Soms bevatten repositories ook publicaties in de definitieve opmaak, de uitgeversversie.

De meeste uitgevers staan auteurs toe hun artikelen in een repository te plaatsen, maar ze verschillen in de versie die hierbij gebruikt mag worden. De meeste uitgevers willen een embargoperiode tussen de datum van publicatie en het openbaar maken in een repository. De SHERPA/RoMEO database geeft informatie over bijna 2400 verschillende uitgevers en hun beleid met betrekking tot Open Access-archiveren.

Open Access-archiveringsbeleid van onderzoeksfinanciers

Steeds meer financiers van wetenschappelijk onderzoek eisen dat publicaties voortkomend uit door publiek geld gefinancierd onderzoek, in een Open Access-repository worden opgenomen en zo snel mogelijk voor iedereen toegankelijk worden gemaakt. Daarnaast wijzen deze organisaties vaak extra geld toe voor Open Access-publiceren.

SHERPA/Juliet is een database met het Open Access-beleid van onderzoeksfinanciers. Het geeft per financier aan welke vereisten er zijn tot Open Access-archiveren en -publiceren, de algemene voorwaarden en het beleid met betrekking tot onderzoeksdata.

ROARMAP (Registry of Open Access Repository Material Archiving Policies) is een bestand dat Open Access beleidsvormen registreert van overheden, onderzoeksinstellingen en universiteiten.

Een postprint uploaden

Een postprintversie van een artikel is de finale auteursversie, ofwel de geaccepteerde versie van het artikel na peer review. In Pure wordt deze versie ‘accepted author manuscript’ genoemd.

Bijna alle uitgevers staan toe dat postprints in een institutionele repository (de Tilburg University Research Portal) opgenomen worden, maar ze vragen daarbij wel een embargoperiode te respecteren. De duur van het embargo is afhankelijk van het beleid van de uitgever en varieert van 0 tot 48 maanden. Meestal vind je in de auteursinstructies (in een paragraaf over groen open access) informatie over wat je met postprints mag doen. Een postprint kun je in Pure uploaden zodra de publicatie in Pure geregistreerd is.

Omdat een postprint in de regel niet is voorzien van gegevens als issue-nummer en paginering, voegt Pure een cover sheet aan de full tekst toe, met daarop de juiste citatiegegevens in APA-stijl. Dit voorblad wordt altijd getoond als de full tekst van de postprint opgeroepen of gedownload wordt! Hierdoor kan het artikel altijd op de juiste manier geciteerd worden.

Een postprint voeg je op deze manier aan Pure toe:

  • Ga naar de metadata van de publicatie.
  • Scroll naar beneden naar Electronic version(s), and related files and links.
  • Add electronic version (file, DOI, or link.
  • Upload an electronic version.
  • Document version = accepted author manuscript.
  • Public access to file = open of public access to file = embargoed (einddatum opgeven).|
    Pure zal na het verstrijken van de embargoperiode het artikel openbaar stellen.

Een andere manier (dan via de auteursinstructies) om een embargoperiode achterhalen, is om het desbetreffende tijdschrift in SHERPA/RoMEO op te zoeken. Dit bestand geeft informatie over bijna 2400 verschillende uitgevers en hun beleid met betrekking tot open access-archiveren in een repository.

Een uitgeversversie uploaden

Het is toegestaan om een uitgeversversie van je artikel in Pure te uploaden als je in een volledig open access-tijdschrift publiceert of als je open access publiceert in een hybride tijdschrift (uitleg onder de tab Open Access – blok 'Definities'). Ook een uitgeversversie kun je pas in Pure uploaden als de publicatie in Pure geregistreerd is.

Een uitgeversversie van een open access-artikel voeg je op deze manier aan Pure toe.

  • Ga naar de metadata van de publicatie
  • Scroll naar beneden naar Electronic version(s), and related files and links
  • Add electronic version (file, DOI, or link)
  • Upload an electronic version
  • Document version = Final published version
  • Public access to file = open

Een enkele keer staat een niet-open access uitgever toe dat je de uitgeversversie in een repository (Research Portal) plaatst, maar dat zal dan meestal met een embargoperiode zijn.

Ondersteuning en vragen

Samen met de Pure-coördinatoren op de faculteiten biedt het team LIS-Research Support (LIS-RS) waar nodig ondersteuning bij plaatsing van een artikel in Pure, bij het vinden van een open access tijdschrift en bij het in lijn brengen van open access met het archiveringsbeleid van de uitgever.

Voor vragen over het uploaden van full tekst kun je terecht bij de facultaire Pure-coördinatoren. De Pure-coördinatoren hebben regelmatig contact met LIS-RS zodat zij op de hoogte blijven van elkaars werkzaamheden en van de problemen die zich voordoen. LIS-RS kijkt regelmatig naar de full teksten die in Pure geüpload zijn. Indien nodig vindt er een aanpassing plaats waarbij de auteur of de coördinatoren geïnformeerd worden. Zo kunnen we er met elkaar voor zorgen dat we goede stappen richting open access zetten.